و تركيب طبيعى بتوان يافت كه در گذشته وضع سخت نااستوار و جالبى داشته و كانون منافع اقوام گوناگون و محل تصادم مصالح متفاوت بوده باشد و مسئوليتى كه بر شانهء يك دولت بيگانه نهاده شده ، خطيرتر از آن باشد كه در اين محل برعهدهء انگلستان است .
از قديمترين ايام خليجفارس بهتناوب وضع نيك ممتازى در صحنهء تاريخ احراز كرده است . نئارخوس درياسالار اسكندر در سفر معروف خود به سال 6 - 325 ميلادى از دهانهء سند تا مصب دجله را سير كرده و شرح همهء خصوصيات ساحلى خليج ، از جزاير و لنگرگاههاى آن در دفترچه دريانوردى او درج شده بوده است و هنوز هم اثر خط سير او را مىتوان سراغ كرد .
از همين خليجفارس و بندر بصره بود كه كاشف عرب سندباد به عزم سفرهاى پرماجراى خود در قرن نهم ميلادى به حركت افتاد و از همين بندر قايقهاى ملوانان عرب در تمام دوران قرون وسطى ، بين بنادر ايران و عثمانى كالاى شرق و غرب را حملونقل مىكردهاند ، و باز در همين عرصهء دريانوردى بوده كه پرتغال و هلند و انگلستان بهمنظور استقرار برترى دريائى خويش جنگ و جدال نمودند و تا حال نيز نبرد دولتهاى رقيب از دعاوى خود در آنجا دست نكشيدهاند .
در اوايل اين قرن دزدان عرب به سواحل آن تاخته و در آبهاى خليج به كار راهزنى مىپرداختند و عمل بردهفروشى در آنجا رواج يافته امنوامان ، خواه تجارتى يا انسانى ، در آن حدود پاك از بين رفته بود . كسانى كه اين وضع پريشان طولانى را از بين برده و ترتيب كنونى را پديد آورده و صلح و سلم را در آنجا برقرار كردهاند ، از اركان بسيار برجسته و كامروا در كار سياستمدارى بودهاند . تأمين صلح و آرامش خليجفارس در گذشته و حفظ ثبات وضع فعلى آن ( قرن نوزدهم - مترجم ) وظيفهء انحصارى كشور ماست ، و مأمور بريتانيا در بوشهر هنوز تنها داورى است كه مورد مراجعه و استمداد همهء دستههاست و مطابق مقررات عهدنامهها ، مأموريت حفظ صلح در آبهاى خليج برعهدهء اوست .
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 479
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٤٧٩