احراز كرد هيچ استادى كه فقط تابع پيروى و تقليد بوده نمىتوانسته است آثار زيبا و باشكوه كوه رحمت را پرداخته باشد .
نماى كثير الاضلاع ايوان نيز خود شيوهء كار قديم بود و من شك دارم كه در هيچجاى ديگر به خوبى و پاكيزگى آثار جلگهء مرودشت كار انجام و با اثراتى چنان درخشان جلوهگر شده باشد . اما هنگامى كه به حجارى پلهها مىرسيم با رديف طولانى از تصاوير كه بر آن ديده مىشود و كتيبههاى آن و نقوش برجستهاى كه مسافر زائر در حين صعود بر صفهء همراه خود مشاهده مىكند آنگاه است كه كار و هنر معمار و صنعتگر ايرانى را با اصالت بسيار در بهترين سبك كار مشاهده مىكنيم .
مصرىها در كار پلهسازى علاقهء اندكى ابراز داشتند و يونانىها تقريبا هيچ اعتنائى به آن ننموده و خود سبك طرح و ترسيم ديگرى جهت جلوهگرى شكوه و جلالت مذهبى يا پادشاهى داشتند . اين وجه امتيازى براى هنرمند ايرانى بود كه سبكى را برگزيده و تكميل كرده بود كه درعينحال سه منظور را تأمين مىنمود : هم در جا و فضا صرفهجوئى مىكرد ، هم در برجستگى عظمت و جلال بناها كه ناشى از آن بود كامياب مىگرديد و هم به حصول يگانه هدف و مراد خويش يعنى تكريم و تجليل دستگاه شاهى توفيق مىيافت .
به همين نحو در مورد مقبرههاى سنگى باآنكه اين فكر اصلا از ناحيهء مصر بوده بواسطهء مهارت و وقارى كه در آن بهكار بردهاند بههيچوجه اثرى خارجى نمىنمود . در سينهء كوه تراش عميق صليبوار كردن و از عهدهء نماسازى نيك برآمدن و صخرهها را در نماسازى بهكار بردن و ايوان شاهنشين شهريار مطاع را نيكو پرداختن همه در اثر سبك و سليقهء تام و تمام خود ايرانيان بوده است .
ستونها با نيمتنهء بزرگ گاو كه تركيب آميختهاى از ستونهاى مصرى و يونانى است به احتمال قوى اصالت محلى دارد و شكل و وضع ناجور تالارها را ابهتى داده و سرتيرهاى چوبى سقف را به صورتى مطلوب استوار داشته است .
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 239
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٢٣٩