با اين وصف در اثر توجه پادشاهان صفوى ، اين شهر تجديد حيات نموده لبههاى پاكيزهاى در كنارهء رودخانه ساختهاند . ساختمان بازارهاى وسيع و كاروانسراهاى عالى موجب افزايش دادوستدهاى تجارتى گرديد . بارگاه را بنا كردند و پادشاهان پىدرپى بر زيور و آرايش آن بيفزودند . شاردن مىنويسد كه بنابر قول اهالى در زمان او شهر شامل 15000 خانه بود ، ولى علىرغم خوشباورى ما و مبالغهء اهل محل ، هربرت قبل از آن تاريخ ولوبرن بعدا هر دو مقدار خانهها را 2000 نوشته و افزودهاند كه ساختمانهائى خوب و دلپذير و محتوى اثاث ممتاز داشته .
در سال 1722 افغانها حتى بيشتر از تيمور صدمه وارد و شهر را به كلى ويران كردند . در سال 1872 سكنهء آن 4000 و در 1884 معادل 7000 و آمارهاى بعدى 20000 تا 30000 وانمود كردهاند كه گمان مىكنم رقم كوچكتر بيشتر قابل اعتماد و دائمى است و رقم ثانوى اتفاقى و مختص ايام زيارتى است .
مقبرههاى سلطانى
از قرن هفدهم به اين طرف قم آرامگاه چندين تن از سلاطين ايران شده است . در آنجا شاه صفى اول و شاه عباس دوم و شاه سليمان و شاه سلطان حسين از سلسلهء صفويه مدفون شدهاند و از سلاطين قاجار فتحعلى شاه با دو فرزندش در عمارتى جداگانه كنار شهر و محمد شاه در آنجا مدفوناند . بايستى كه نعشهاى متعددى در نقطهء واحدى دفن شده باشد ، زيراكه بنا بر اطلاع از منابع ايرانى 444 قبر مقدسان و شاهزادگان در آنجا است و مقبرهء آنها را كه از مرمرهاى سفيد و مرمر و عاج و چوب آبنوس و چوب كافور تهيه شده است با پردههاى گرانبها پوشانيدهاند و ملاها شب و روز به تلاوت قرآن مشغولاند ، اما در نظر زوار حتى خاك قبر سلاطين در مقابل تربت حضرت معصومه ( ع ) قدر و منزلتى ندارد .
بارگاه حضرت معصومه ( ع )
شاردن ، تاورنيه ، لوبرن و چند تن ديگر تعريفهاى دقيق با تصاويرى از بارگاه اصلى بهجا گذاشتهاند كه راجع به آن هربرت با كلام ابهامآميزى فقط مىگويد : « شكل بديعى دارد » در جلو آن چند محوطه است و حياط بيرونى مشجر است و از حياط اصلى كه به شكل مربع است