متبرك قم انتقال دادهاند . مىگويند سابقا بالغبر 400 تا از اين مقبرهها در حوالى شهر بود كه بعضى از آنها هنوز وضع درستى دارد و آيات قرآن به خط نسخ بر كاشى - هاى گنبد آن منقوش گرديده و بعضى ديگر هم بهكلى ويران است و كاشىهاى آبى را كندهاند و لانههاى پرندگانى از قبيل لكلك شده است . چشمانداز شهر در سمت جنوب شامل يك رشته تپهها با حواشى باريك و شكل و وضع بسيار خشكوخالى است و متناسب با عادت قديم خرافاتپرستى و تعصبآميز اين شهر است « 1 » .
قم
در حوالى شهر كشتزار فراوان ديده مىشود و در پيچ هر كوچه دورنماى گنبد حضرت فاطمه ( ع ) بهنظر مىرسد . نزديك دروازهء شهر رودخانهء اناربار هست كه به سمت درياچهء جديد جارى است و پل نسبة بزرگى با نه طاق بر آن ساختهاند . در طرف ديگر رودخانه ، خانههاى دو طبقه است كه پنجره و ايوانهائى مشرف به رودخانه دارد و اين سبك تجمل قسمت خارجى منازل در ايران كمياب است . بقيهء شهر از مسافت دور بهصورت آلونكهاى كوتاه آهكى است .
من در راه چاپارخانه از ميان بازار گذشتم . محل جديد چاپار در كاروانسرائى است مقابل بازار كه سرپوشيده و راستهء درازى است فقط چند معبر اريب دارد .
محوطهء بازار عريض و دكانها بزرگ و پر از جنس است و ازدحام افراد و شتر و اسب و الاغ و گوسفند بيش از ساير جاهاست . سپس پياده به تماشاى آن حدود مسجد رفتم كه براى افراد بيگانه و مسيحى مجاز است . در بيرون ديوارهاى گرد آن ، گورستان وسيعى با هزاران قبر سنگى و گلى كه غالبا در حال وارفتگى بود . جادوگرى آن محل بىتناسب را صحنهء عمليات خويش كرده بود و عدهء زيادى را مجذوب .
سواره از جلو در مسجد بزرگ گذشتم و به آن خيره شده بودم كه موجب جلبتوجه عدهاى كنجكاو شد . محوطهء وسيع مستطيلى را ديدم با غرفههاى كاشى -
هامش
( 1 ) - نام قم را سرسرى و بىدليل از ريشهء كوه مس مىپندارند و اين فلز بدون شك در كوههاى آن حوالى هست . نام سابق آن كوميندان يا كوميدان بوده كه اسم يكى از چند دهى است كه در قرن هشتم ميلادى از محلات شهر قم بهشمار مىرفته است .