كارى در سراسر ديوار و حوض بزرگى در وسط كه مخصوص وضو بود . فريزر در سال 1821 با لباس مبدل به محوطهء مسجد داخل شد و مزار را هم ديد .
دكتر بيكنل « 1 » به نام سفر مكه به كعبه هم رفته بود در سال 1869 بهصورت حاجى وارد صحن شد . آرنولد در 1875 فقط به حياط خارجى قدم نهاد و درخاطر داشت كه شرط احتياط آن است كه جلوتر نرود . كسانى كه زياد حادثهجو نباشند به مشاهدهء آنچه از لاى دروازه ميسر است اكتفا مىكنند .
تاريخ
قم داراى دومين بارگاه بسيار مقدس مذهبى در ايران و آرامگاه چند تن از پادشاهان آن است . قبلا هم اشاره كردم كه امام رضا ( ع ) بواسطهء علاقهء سرشار ، عدهاى از منسوبان خود را در زمان حيات به قصد خدمتگزارى و بعد از مرگ هم نعش آنها را از نقاط متعدد ايران كه دوست مىداشته پراكنده ساخت .
در قم آرامگاه خواهرش حضرت فاطمه ( معصومه « ع » ) است كه مىگويند بواسطهء مظالم خلفا از بغداد گريخته بود و در اين محل رحل اقامت افكنده و درگذشته است .
روايت ديگر اين است كه در راه سفر طوس كه به عزم ديدار برادر مىرفته در اين نقطه بيمار شده و رحلت كرده است و مىگويند كه برادرش هم به پاس اين واقعه هرروز جمعه از بارگاه خود در مشهد براى بازديد خواهر به قم مىآيد .
چنين به نظر ميرسد كه قم از دير زمانى پيش وجود داشته ، هرچند كه قبول قول افسانهوار ايرانيان خالى از محظور نيست كه زمان آن را به روزگار تهمورس يا كيقباد نسبت مىدهند . در هرحال تا درگذشت حضرت معصومه ( ع ) و بهخصوص تا وقتىكه تشيع مذهب رسمى ايرانيان نشده بود اهميت مذهبى آنجا شروع نشده بوده است .
تيمور اين شهر را غارت كرد و از آنپس به حالت نيمه ويران فعلى باقى مانده است و يا بطورىكه هربرت حيرتانگيز مىنويسد : « هنوز جامهء كهن دربر دارد ، زيراكه درحالحاضر از عظمت گذشتهء آن فقط نامى باقى است » .
هامش
( 1 ) -Bicknell