و ظروف و قاشق و چنگال از فرانسه و آلمان و اتريش ، ورقههاى مسى از انگلستان و هلند ، چاى از هند و سيلان و جاوه و چين و شمع از آمستردام .
شيرازىها در نزد من از باز شدن راه تجارتى كاروان بسيار ابراز نگرانى مىكردند . اگر آن راه جانشين راه تجارتى بين بوشهر و تهران شود وضع ترانزيتى ايشان پاك مختل خواهد شد ، ولى من بهاندازهاى از كندى كارها در ايران اطمينان داشتم كه به آنها دلدارى دادم كه دليلى براى نگرانى عاجل وجود ندارد . عادات بهقدرى در ايران ريشهء دراز دارد كه حتى از بين بردن راه كاروانى صدساله هم كار آسانى نيست .
پس از تحقيق معلوم شد كه صادرات عمده ترياك است كه مىگفتند هر ساله 10000 تا 15000 صندوق از نواحى يزد و شيراز صادر مىشود و پنبه كه در بوشهر بستهبندى و به مقصد بمبئى صادر مىگردد . خشكهبار بخصوص بادام و زردآلو و نيز تنباكوى مشهور شيراز كه از قرار معلوم محصولات محلى است در همانجا مصرف مىشود و صادرات به تركيه و سوريه را از ساير نقاط مىآورند .
شراب شيراز از اين بابت شهرت دارد و به قدرى مصرفش در محل زياد است كه چيزى براى صدور باقى نمىماند .
شراب شيراز
راجع به محصول شراب شيراز در فصل ديگر مربوط به منابع و محصولات ايران شمهاى بيان خواهم كرد ، در اينجا فقط اشاره مىشود كه آن بر دو نوع است قرمز و سفيد كه در خمها نگاهدارى مىشود و در بطرىها به شكل خاصى كه ساخت همانجاست به فروش مىرسد .
شراب كهنهء شيراز را كه من چشيدم بهترين نوعى بود كه در ايران نوشيده بودم ، ظاهرا ديگران نيز در سابق همين نظريهء مرا داشتند ، چنان كه دو قرن پيش جان استريوس با لحن گلهآميز اظهار داشت « بسيار موردعلاقهء همه است و درنتيجه خيلى گران » ، اما دكتر فراير كه شايد نظر علمى معقولى ابراز داشته باشد گفته است :