اين فرمانروا كريم خان زند بود كه با عنوان وكيل از جانب پادشاه بىاقتدار صفوى از سال 1751 تا 1779 در شيراز حكومت كرد و درواقع فرمانرواى سراسر ايران بود . وى باروى سنگى در اطراف شهر ساخت و با استحكاماتى كه بيست و هشت پا ارتفاع و ده پا ضخامت داشت خندق گودى هم در بيرون فراهم نمود و در درون شهر نيز ارگ و عمارات و مساجد زيبا و مدارس و كاروانسراها و چند بازار ساخت ، در حقيقت آنچه عمارت و آثار در شيراز جديد ديده مىشود مىتوان به كريم خان نسبت داد . چنان كه آثار شهرهاى ديگر را بايد به شاه عباس منسوب داشت و اين دو شهريار از جمله نوادر پادشاهان ايراناند كه فرزندان شايستهء كشور خويش بهشمار مىروند .
پس از وفات كريم خان در دورهء حكومت كوتاه لطف على خان كه سرنوشتى شوم داشت چند صباحى آرامش برقرار بود و در اين موقع است ( 1789 ) كه سرهارفردجونز نمايندهء سياسى انگلستان مقيم بغداد بهعنوان دوست و مهمان اين پرنس تيرهروز چندى در شيراز بود . پيروزى طايفهء قاجار و كاميابى رئيس خواجهء آن آقا محمد خان باز روزگار سختى براى شيراز پيش آورد . باروى سنگى را با خاك يكسان كردند و بهجاى آن ديوار گلى حقير برپا ساختند ، خندقها پر شد و باز شيراز از مقام پايتختى در رديف شهرهاى ولايتى فروافتاد . اما حكومت آنجا كماكان تيول شاهى و شيراز مقر حكومت افراد خانوادهء سلطنتى شد .
فتحعلى شاه در سراسر زندگى عموى خود والى شيراز بود و هنگامى كه بر تخت نشست چند تن از فرزندانش به حكومت آنجا رسيدند و يكى از آنها حسين قلى ميرزا فرمانفرما بود كه در وقتى كه شاه كهنسال به سال 1834 وفات يافت سر به شورش برداشت و شرح شكست عاجل او را بيان كردم . او بهزودى در تهران درگذشت ، اما سه تن از فرزندانش بنابر دلايل سياسى راه انگلستان پيش گرفتند و مورد پذيرائى واقع شدند .
آقاى بيلىفريزر پيشكارى ايشان را برعهده داشت و در همانجا ( بغداد ؟ - م ) با مقررى دولتى گذران كردند . در عهد فتحعلى شاه هم چند تن از بستگان همايونى
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 120
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص١٢٠