قديمىترين مساجدش مسجد جامع است كه در سال 875 ميلادى بوسيلهء عمرو بن ليث برادر و جانشين يعقوب ليث معروف بنا شده است ، اما از ساختمان اصلى آن چيز عمدهاى باقى نمانده است و تمام آن بنا بواسطهء زلزله و انهدام طبيعى بهصورت ويران فعلى درآمده است . در وسط حياط اصلى آن بناى چهارگوش كوچكى است كه مىگويند به تقليد كعبهء مكه ساخته شده با منارههاى گرد در چهار گوشه كه كتيبههائى با خط ميخى بر آن ديده مىشود و تاريخ آن سال 1450 م . است .
اين ساختمان عجيب را خداى خانه مىخوانند . در ديوار عمارت اصلى آن قطعه سنگ سماك ( سنگ سماق ) كار گذاشتهاند كه آن را متبرك مىشمارند .
ساختمان كهنهء ديگر هرچند نام مسجد نو دارد بناى وسيع بزرگى است كه نسبتا سالم و از گزند سختترين زلزلهها خوشبختانه مصون مانده است . اين مسجد كه داراى رواق طاقدارى در اطراف حياط است مىگويند اصلا قصر اتابك ( سعد ) بوده و در سال 1226 به توصيهء يكى از روحانيون به مسجد تبديل شده است . اتابك كه در مورد ناخوشى فرزندش با ملاها مشورت كرده بود به او پيشنهاد كردند كه عزيزترين مال خود را در راه خدا نذر و نثار كند .
تنها عمارتى كه در آنجا قابل تعمير است ساختمانهاى كريمخانى است كه از همه زيباتر مسجد وكيل واقع در نزديك فلكه است و بواسطهء مرگ او ساختمانش نيمه تمام مانده و تاكنون كسى درصدد تكميل آن برنيامده است .
مدرسهاى هم مانده كه هنوز گاهى به نام او معروف مىباشد و مدرسهء ديگرى به اسم مدرسهء باباخان در بازار سبزىفروشان فعلا متروك و ويرانه است هرچند كه از ظاهر آن آثار شكوه نمودار است .
سبك آرايش در بناهاى كريمخانى با طرزهاى معهود قبلى چندان انطباق ندارد و با سبك مساجد پيشين اسلامى قدرى متفاوت است . خوشههاى گل و رنگ - هاى روشن و گوناگون در معمارى و ساختمانهاى قرن هيجدهم به كار مىرفته
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 125
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص١٢٥