از آن محروم گردانند ، « پس ثابت شد از براي ايشان » يعنى جمعى كه از آن طينت مخلوق شوند ، « آنچه گفت » يعنى آنچه فرمود كه ايشان از جماعت مذكوره باشند ، « بهمان نحو كه فرمود » يا آنچه فرموده در بارهء ايشان در قرآن مجيد بهمان نحو كه فرموده واشاره بآية كريمهء امّا الذين سعدوا ففي الجنّة خالدين فيها ، وامّا آنانكه نيكبخت شدهاند پس در بهشتاند در حالتي كه جاويد باشند در آن ، « از تست متكبّران » يعنى از تو مخلوق ميشوند اين جماعت ، و « مشركان » يعنى آنانكه شريك از براي خداى عزّ وجلّ قرار دهند وذكر « كافران » بعد از آن تعميم بعد از تخصيص است ، چه « كافر » اعمّ از « مشرك » است وگاه هست كه « مشرك » بر مطلق « كافر » اطلاق مىشود بنا بر اين « كافران » تأكيد خواهد بود ومراد به « بتها » ائمّهء جور وضلالتاند كه مردم بنا حق أطاعت ايشان ميكنند مانند بتان كه بنا حق پرستيده ميشوند ، و « هر كه مىخواهم خوارى أو را » يعنى مىدانم كه خوار وبدبخت خواهد بود چنانكه در نظير اين مذكور شد وتوجيه اين كلام نيز بر قياس سابق است ، « پس ثابت شد از براي ايشان » يعنى جمعى كه أزين طينت مخلوق شوند ، « آنچه گفت » كه ايشان از جماعت مزبوره باشند يا آنچه در قرآن كريم فرموده در بارهء ايشان واشاره باشد بآيهء وافى هدايهء : فأمّا الّذين شقوا ففي النّار لهم فيها زفير وشهيق ، پس آنانكه بدبخت شدند پس در جهنّماند ، از براي ايشانست در آن زفير وشهيق ، « زفير » اوّل آواز الاغ را گويند و « شهيق » آخر آنرا يعنى مانند الاغ در آنجا فرياد كنند نعوذ باللَّه منه .
پوشيده نيست كه ظاهر اين حديث شريف منافاة دارد با آنچه در أحاديث سابقه مذكور شد كه « آفريده است كافران را از سجّين » وهم در باب نواصب كه مراد بسجّين گل جهنّم باشد چنانكه در اينجا أولا ذكر كرديم زيرا كه در اينجا نسبت دادهاند خلق همهء بدبختانرا بتربت همهء زمينها نه بجهنّم ، وممكن است جمع ميانهء آنها باين كه نسبت بجهنّم در آن أحاديث باعتبار اين باشد كه گل جهنّم نيز داخل
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 533
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص٥٣٣