خلق كردنى واز آسمانها خلق كردنى ، نهايت بنا بر اين در هر دو موضع بايست « ذرأ » بهمزة باشد نه « ذرو » بواو چنانكه در نسخهها واقع شده ، وممكن است كه سهو باشد از ناسخ يا اين كه همزه بدل بواو شده باشد از براي تخفيف ، « پس گفت » يعنى حضرت جبرئيل به آن چه در دست راست أو بود از آن يا حق تعالى فرمود به آن چه بر دست راست جبرئيل بود : از تست رسولان وپيغمبران يعنى ايشان همه از تو خلق شوند ، و « رسول » گاهى مستعمل مىشود بمعنى مطلق نبي وپيغمبر يعنى كسى كه وحى از جانب خدا بر أو نازل شده باشد بنا بر اين ذكر « أنبياء » بعد از « رسل » تأكيد خواهد بود ، وگاهى مستعمل مىشود در پيغمبرى كه دين تازه يا كتابي داشته باشد وبنا بر اين ذكر « أنبياء » بعد از « رسل » تعميم خواهد بود بعد از تخصيص ، ومراد به « أوصياء » أوصياء پيغمبران است و « صدّيقان » يعنى جمعى كه ملازم صدق وراستىاند ، يا ملازم تصديق أنبياء ورسلند ، يا أعمال ايشان تصديق أقوال ايشان ميكند ، و « مؤمنان » يعنى جمعى كه ايمان بخدا وپيغمبران وگفتههاى ايشان آوردهاند واقرار بآن نمودهاند وايشان همان صدّيقانند بنا بر تفسير دويم آن وبنا بر دو تفسير ديگر هر يك اعمّ از ديگرىاند بر وجهي ، چنانكه بر متأمّل مخفى نيست ، و « نيكبختان » شامل همهء جماعات مذكوره است وبمنزلهء تأكيد آنهاست ، و « هر كه را مىخواهم گرامى بودن أو را » ظاهر اين كلام اينست كه گوينده حق تعالى باشد ، واگر گوينده حضرت جبرئيل باشد ، پس اين باعتبار اينست كه هر چه جبرئيل گويد از جانب حق تعالى گويد ، وممكن است بنا بر اين كه « أريد » بصيغهء مضارع متكلّم خوانده نشود بلكه بصيغهء ماضي مجهول خوانده شود ومعنى اين باشد كه : هر كه اراده كرده شده گرامى بودن أو يعنى حق تعالى خواسته آنرا ، وپوشيده نيست كه اين هم شامل همهء جماعات مذكوره است وبمنزلهء تأكيد آنهاست ومراد به « خواستن » علم است يعنى هر كه را علم دارم كه گرامى وبلند مرتبه خواهد بود واگر نه حق تعالى همه كس را مىخواهد كه گرامى گرداند امّا باختيار خود ، وبعضي باختيار خود را
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 532
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص٥٣٢