چه چيز دانا كرده است ترا بعلّيّين يعنى بكتابي كه در آنجا حفظ شود وآن كتابيست يعنى نامهايست مرقوم كه حاضر شوند آنرا يا گواه شوند بر آن مقرّبان ، وممكن است كه مراد تفسير « علّيّون » باشد ودر « كتاب مرقوم » حذف مضاف شده باشد ومراد اين باشد كه علّيّون كتابيست مرقوم يعنى مكان ومحلّ كتابيست چنين ، وممكن است كه « علّيّون » اسم نامهء اعمال نيكوكاران شده باشد چنانكه ظاهر آيهء شريفه است ومعنى اين باشد كه : كتاب نيكوكاران يعنى آنچه نوشته مىشود از اعمال ايشان نه أصل نامهء أعمال ايشان در علّيّين است وعلّيّون نامهايست مرقوم ( تا آخر ) واللَّه يعلم ، و « آفريده دشمن ما را از سجّين » يعنى از گل جهنّم يا از طينتي كه مناسب جهنّم بود چنانكه در شرح حديث اوّل مذكور شد ، و « بدنهاى ايشان را از پستتر از آن » يعنى پستتر از آن در بدى وزبونى يعنى از گلى كه بآن پستى وزبونى نبوده نه از پستتر از آن يعنى بدتر وزبونتر از آن ، زيرا كه ظاهرست كه شيعهء ايشان بدتر از ايشان نيستند پس « خلق بدنهاى شيعهء ايشان از طينتي بدتر از طينت بدنهاى ايشان » معقول نمىنمايد واين معنى كه مذكور شد نظير آنست كه بعضي از مفسّرين در تفسير آيهء كريمهء « انّ اللَّه لا يستحيى ان يضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها بدرستى كه خدا شرم نمىدارد از آنكه بزند مثلي را هر مثلي كه باشد پشه را پس آنچه بالاتر از آن باشد » يعنى از اين كه بزند مثل پشه يا آنچه بالاتر از آن باشد گفتهاند كه : مراد از آنچه بالاتر از آن باشد اينست كه بالاتر از آن باشد در كوچكى نه آنكه بزرگتر از آن باشد ، زيرا كه بعد از ذكر شرم نداشتن از مثل زدن پشه بطريق أولى لازم ميايد شرم نداشتن از مثل زدن به آن چه بزرگتر از آن باشد پس ذكر آن چندين فايدهء ندارد بخلاف آنچه كوچكتر از آن باشد ، « پس دلهاى پيروان پائين مىآيند بسوى ايشان » يعنى ميل كنند بسوى ايشان ودوستى ايشان را دارند وچون مرتبهء ايشان پست وجاى ايشان در أسفل دركات جهنّم است پس كسى كه ميل كند بسوى ايشان بايد كه پائين آيد تا برسد بايشان يا همين ميل سبب پائين آمدن وپستى
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 521
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص٥٢١