كه در دل ايشان قرار گرفته بر اين كه وضع كرده اند راهها از سحر يعنى فكرهاى لطيف دقيق پس مخير كرده شده اند از براي تخلص از آن ميانه عذاب دنيا وآخرت پس اختيار كردهاند بعد از آگاهشدن وبرگشتن عقل بسوى آنها سهلترين آن دو عذاب را پس بالا برده شده اند بسوى برزخ در حالي كه معذّب باشند در آن وآويخته باشد سرهاى ايشان بپائين تا روز قيامت . تمام شد كلام أو در توضيح رمز ، وگفته در توجيه أحاديث انكار كه : آنها بنا بر آنست كه ايشان صلوات اللّه وسلامه عليهم ديدهاند كه :
حكايت كنندگان آن حكايت حمل ميكنند آن را بر ظاهر آن بآن اعتبار تكذيب آن فرموده اند وغرض اين نيست كه آن محض كذب ودروغ است .
بر خردمند بصير پوشيده نيست كه حمل أحاديث مزبوره بر أمثال اين أمور بغايت سخيف است بلكه بايد كه طرح يكى از أحاديث طرفين كرد يا توقف در آن باب نمود وممكن است حمل أحاديث أولى بر تقيه باعتبار موافقت آنها با أحاديث أهل سنت ، وپوشيده نيست نيز كه حديث آخر كه نقل شد از أحاديث أولى نسبت داده شده حكايت مفتون شدن هاروت وماروت به « قول ناس » وظاهر از آن أهل سنت است يا مردمى كه عارى از علم باشند وظاهر در ردّ آنست نهايت صريح در آن نيست بلكه ممكن است كه غرض بيان شهرت آن باشد ميانهء مردم با وجود حقيت وآنچه در اوّل آن ذكر شده كه زهره زنى بود ناهيل نام دلالت ندارد بر اين كه مراد ستاره زهره باشد بلكه ممكن است كه مراد بآن جانورى باشد زهره نام چنانكه در حديث امام ثامن ضامن صلوات اللّه وسلامه عليه كه در طرف انكار نقل شده فرموده اند كه : زهره وسهيل دو حيوان بودهاند از حيوانات دريا كه مسخ شده بودند وناس گمان كرده اند كه آن دو ستاره معروفه مسخ شده اند ، وهمچنين حديثي كه قبل از آن از كتاب علل الشرائع نقل شده دلالت ندارد بر اين كه زهره كه مسخ شده ستاره معروفه است بلكه ممكن است كه مراد همان زهره باشد كه حيواني بوده از حيوانات دريا ، وهمچنين حديث قبل از آن كه از كتاب خصال نقل شد بر آن محمول مىتواند شد بلكه ممكن است
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 156
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص١٥٦