علما ملكهايست يعنى صفت راسخى در أو كه بآن قادر باشد بر تأليف كلام بليغ ، و « كلام بليغ » آن است كه فصيح باشد وموافق مقتضاى حال باشد يعنى اگر مقام وحال اقتضاى تأكيد كند مثل اين كه خبري بكسى بدهند كه منكر آن باشد تأكيد كنند ، واگر اقتضاى تأكيد نكند تأكيد نكنند ، وهمچنين اگر اقتضاى ذكر مسند اليه يا مسند كند آن را ذكر كنند ، واگر اقتضاى حذف يكى از آنها كند آن را حذف كنند ، وهمچنين ساير تفاصيلى كه در علم معاني مذكور است ، ومراد به « كلام فصيح » آنست كه خالى باشد از ضعف تركيب وتنافر كلمات وتعقيد وپيچيدگى كه مطلب از آن خوب فهميده نشود ومفرداتش فصيح باشد يعنى مركّب از حروف متنافره وغريب ومخالف قياس لغوى نباشد بتفصيلى كه در تركيب معاني مذكور شده وبنا بر اين ظاهر است كه دل ادراك كننده كه معاني را خوب فهمد وزبان گوينده كه روان باشد در تركيب وتأليف عبارات نشان بلاغت است ودر بعضي نسخهها « 1 » « آلة » بدل « آية » واقع شده وبنا بر اين ترجمه اين است كه : آلت وافزار بلاغت دلى است ادراك كننده وزبانى است گوينده .
1494
البغى يصرع الرّجال ويدنى الآجال .
بغى يعنى ستم يا سربلندى كردن يا عدول از حقّ يا دروغ بر كسى بستن مىاندازد مردان را ، ونزديك مىسازد اجلها را ، يعنى باعث كوتاهى عمر مىشود .
1495
الاصرار أعظم حوبة واسرع عقوبة .
اصرار يعنى ايستادگى بر گناه ، وتحقيق معنى آن مكرّر مذكور شد بزرگترست بحسب گناه ، وشتابانترست بحسب عقاب ، ودر بعضي نسخهها « 2 » « الاضرار » بضاد نقطه دار واقع شده وآن بمعنى ضرر رسانيدن است وبنا بر اين مذمّت مذكور از براي آن خواهد بود .
هامش
( 1 ) از عبارت « ودر بعضي نسخهها » تا آخر فقط در نسخه كتابخانه مسجد سپه سالار است .
( 2 ) از عبارت « ودر بعضي نسخهها » تا آخر ، فقط در نسخه كتابخانه مسجد سپه - سالار است .