باشد احتمالي نيست « 1 »
699
التّوكّل من قوّة اليقين .
توكّل بر خدا كردن وحواله أمور خود باو كردن از قوّت يقين است يعنى از آن ناشى شود ، يا از جمله اجزاى آن است .
700
الشّكّ يفسد الدّين .
شكّ تباه كند دين را ، وچنانكه انكار أموري كه اعتقاد به آنها در دين ضرور است دين را فاسد كند ، همچنان شكّ در آنها دين را فاسد كند ، خواه با تساوى طرفين باشد وخواه با رجحان يك طرف .
هامش
( 1 ) نظير اين بيان است آنچه سيد على خان مدنى رضوان اللّه عليه در رياض السالكين در روضه بيستم كه در شرح دعاى مكارم الأخلاق است در شرح عبارت « واستصلح بقدرتك ما فسد منى » گفته ( ص 211 چاپ دوم مطبوع بسال 1317 در طهران ) :
« قوله عليه السلام : واستصلح بقدرتك ما فسد منى ، الصلاح حصول الشيء على الحالة المستقيمة النافعة ونقيضه الفساد وهو خروجه عن تلك الحالة ، والاستصلاح هنا ليس معناه طلب الصلاح حقيقة كما تقتضيه صيغة الاستصلاح لانّ طلب الصلاح قد وقع منه عاما من جميع العباد وذلك بالأوامر والنواهي الشرعية ، قال الزمخشري في الأساس :
أمر اللّه ونهى لاستصلاح العباد ، بل هو من باب : استخرجت الوتد من الحائط ، فانّه ليس فيه طلب خروجه بل معناه : لم أزل أتلطف واتحيل حتى خرج فمعنى « استصلح ما فسد منى » : تلطف فيما فسد منى حتى يصلح ، ويحتمل ان يكون « استصلح » بمعنى « اصلح » كاستجاب بمعنى أجاب » ونصّ عبارت زمخشري در أساس البلاغة در مادّه « ص ل ح » ( ج 2 ص 23 چاپ بيروت ) اين است : « وأمر اللّه تعالى ونهى لاستصلاح العباد » .
پوشيده نماند كه ملخص اين بيان چنانكه در علم كلام ثابت شده آنست كه افعال اللّه معلل باغراض است وآن غرض جلب نفع خدا براي خود نتواند بود چه لازمهاش احتياج است وأو بىنياز است پس بايد بمخلوق عائد شود ، ملاى رومى در اين باره سخت نيكو گفته :من نكردم خلق تا سودى كنم * بلكه تا بر بندگان جودي كنمنگارنده را در اين باب تحقيق مبسوط بسيار بسيار نفيسى هست در كتاب « كشف الكربة في شرح دعاء الندبة » كه چنانكه از اسمش بر مىآيد شرح نگارنده است بدعاى شريف ندبه كه در أعياد أربعة خوانده مىشود در ذيل اين عبارت دعا : « أين مؤلف شمل الصلاح والرضا » وفّقنا اللّه لاتمام الشرح وطبعه ونشره بحرمة محمد وآله صلوات اللّه عليه وعليهم .