باستحقاق داده شود واز براي هر كس بقدر استحقاق أو خواهد بود .
اگر كسى گويد : حق تعالى ثواب بسيار در آخرت از راه تفضّل دهد چنانكه از أحاديث ظاهر مىشود پس چون آخرت تمام باستحقاق داده شود ؟
جواب گوئيم كه : تفضّلات نيز بقدر استحقاق خواهد بود ودر خور آن ، مثلا اگر كسى استحقاق مرتبه از ثواب داشته باشد وحق تعالى از راه تفضّل ده برابر آن باو بدهد هر كه مثل أو از راه اعمال مستحقّ آن مرتبه ثواب شده باشد باو نيز ده برابر آن ثواب تفضّل خواهد شد ، وچنين نيست كه دو كس كه در استحقاق مثل هم باشند بيكى تفضّل شود وبيكى نشود ، يا بيكى زياد واقع شود وبديگرى كم ، بلكه تفضّل نيز بهمه بنسبت استحقاق ايشان وباندازه آنست ، وباين اعتبار صحيح است كه آخرت تمام باستحقاق است ، ومراد باين كه « دنيا باتّفاق است » همين است كه بناى آن مثل آخرت بر استحقاق واهليّت نيست نه اين كه أصلا از راه أسباب نيست وبي - سببي اتّفاق افتاده كه يكى زياد دارد وديگرى كم ، يا اين كه بخت واتّفاق سبب اين تفاوتها باشد زيرا كه اين هر دو معنى معقول نمىنمايد چنانكه در موضع خود بيان شده پس اختلافات واقعه در دنيا نيز اگر چه از راه اهليّت واستحقاق نيست [ ليكن ] هر يك سببي دارد ظاهر كه مقتضى آنست مثلا بيكى ميراثي رسيده وبيكى نرسيده ، يا يكى تجارتي كرده ربح برده ويكى نكرده وربح نبرده ويكى دوستى داشته كه باو چيزى داده ويكى نداشته ، ومانند اين أسباب ، پس آن اختلافات از اين راهها بهم رسيده نه اين كه حق تعالى رعايت استحقاق هر يك فرموده باشد وبهر يك بقدر استحقاق باو داده باشد زيرا كه دنيا را در نظر حق تعالى قدر ومقدارى نيست كه در دادن آن بايد رعايت استحقاق شود چنانكه در بعضي أحاديث وارد شده كه : اگر تمام دنيا نزد خدا بمقدار پرّ پشّه قدر مىداشت يك شربت آبى از آن بكافر نمىداد .
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 60
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص٦٠