محتشم كاشانى ( - 996 ه . ق . )
مولانا كمال الدّين على فرزند خواجه مير احمد ، از اعيان زادگان كاشان ، اصلا از نراق و از اعاظم شعراى ايرانى عهد شاه تهماسب صفوى بود . دوازده بند او در مراثى حضرت حسين بن على ( ع ) و وقايع كربلا در اوج شهرت است و نظيرى ندارد .
محتشم در اصل و بنياد شاعرى خود ، قصيده سرايى مدّاح بود . ولى بعد به دنبال رخدادى به سرودن اشعار مذهبى ، خاصه رثاى اهل بيت ( ع ) روى آورد . در علّت اشتغال محتشم بدين گونه شعر ، اسكندر بيك منشى در عالم آراى عبّاسى چنين مىگويد :
وقتى محتشم قصيدهاى در مدح شاه تهماسب مىسرايد او اظهار نارضايتى كرده و مىگويد « كه من راضى نيستم كه شعرا زبان به مدح و ثناى من آلايند ، قصايد در شأن شاه ولايت پناه و ائمّهء معصومين عليهم السلام بگويند ، صله اوّل از ارواح مقدّسهء حضرات و بعد از آن از ما توقّع نمايند . . . » ( عالم آراى عبّاسى ، ص 178 ) . محتشم در عهد خود از شاعران نامآور و مورد احترام و توجّه بود . چند تن از شاعران معروف زمان مثل مير تقى الدين كاشانى و ظهورى ترشيزى و نوعى خبوشانى از شاگردان او بودند . آثار او عبارتند از : 1 - جامع اللطايف مجموعهاى از قصايد و معميات 2 - جلاليه متضمّن غزلهاى عاشقانه 3 - دوازده بند در مراثى خامس آل عبا ( ع ) 4 - دو مرثيه كه يكى در رثاى امام حسين ( ع ) و ديگرى در رثاى برادر صاحب ترجمه است و نسخهء مخطوطى از آن در كتابخانه ملّى است . 5 - ديوان غزليات كه ظاهرا غير از جلاليه است . 6 - غزليات محتشم كه نسخهاى از آن در كتابخانه ملّى موجود است . 7 - ديوان معميات 8 - شيبيه شامل اشعار دوران پيرى او 9 - ضروريات شامل ماده تاريخها 10 - قصايد و مراثى و قطعات 11 - منظومهء شبابيه شامل اشعار دوران جوانى 12 - منظومهء صبابيه متضمن اشعار دوران كودكى او 13 - نقل عشاق متضمّن ماجرايى عاشقانه كه در حقيقت ، شرحى به نثر