ابن حسام خوسفى ( - 875 ه . ق . )
محمّد بن حسام الدّين حسن متخلّص به « ابن حسام » ، در شهر خوسف در چهار فرسنگى جنوب غربى بيرجند به دنيا آمد . از جزئيات زندگى او اطّلاع زيادى در دست نيست ، جز اين كه روزگار را به دهقانى مىگذرانيده و نان حلالى كسب مىكرده است . شاعر جز در مواقع ضرورى براى گذران زندگانى كه مدايحى براى صاحبان قدرت مىسرود همواره از ارباب زر و زور و بزرگان كناره گيرى مىكرد و همواره به منقبت گويى مىپرداخت .
علاقه و ارادت او به خاندان رسول ( ص ) و اهل بيت ( عليهم السلام ) به حدّى بود كه خاوران نامه را به تقليد شاهنامه در شرح دلاورىهاى امام على ( ع ) در 22500 بيت سرود . گذشته از آن ، قصايد چندى در مدح رسول اكرم ( ص ) و امامان و ديگر پيشوايان دين سروده كه همهء آنها نشان دهندهء اعتقاد راستين او مىباشد .
ابن حسام گذشته از د يوان « 1 » دو مثنوى حماسى دارد . به نامهاى :
مثنوى خاوران نامه يا خاور نامه در داستان جنگهاى حضرت على ( ع ) برگرفته از افسانههاى ايرانى ، مانند جنگ ايشان با ديوان و اژدهايان و با قباد شاه و فتوحات حضرت در افغانستان و خاوران است كه سرودن آن به سال 830 ه به پايان رسيده است . « 2 »
« نظم خاوران نامه به وسيلهء ابن حسام و قصايد فراوان او در زمينهء مناقب ، گواه اعتقاد راسخ و ايمان جزم شاعر نسبت به مسائل اعتقادى به ويژه ولايت و امامت است . . .
خاوران نامه خود عظيمترين بيانيهء مكارم حضرت امير المؤمنين ( ع ) و مهمّترين نظم اعتقادى ابن حسام است . » « 3 »
هامش
( 1 ) . به اهتمام احمد احمدى بيرجندى و محمّد تقى سالك چاپ شده است .
( 2 ) . منظومههاى فارسى ، ص 130 .
( 3 ) . « خاوران نامه يك حماسهء دينى تاريخى يا يك منقبت نامهء اعتقادى تبليغى » ، ص 59 .