مى پردازيم . على عليه السّلام هم مى گويد : آرى به جان خودم سوگند كه در دورهء جاهلى همگى ، افراد يك خاندان و فرزند زادگان عبد مناف بوديم ولى جدايى ميان ما و شما از هنگامى كه خداوند محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را مبعوث فرمود شروع شد كه ما ايمان آورديم و شما كافر شديد و امروز اين جدايى بيشتر شده است كه ما بر راه راست ايستادگى كرديم و شما به فتنه در افتاديد .
و سپس مى گويد : « كسى هم كه از شما اسلام آورده است ، با زور مسلمان شده است . » همچون ابو سفيان و پسرانش يزيد و معاويه و ديگران از خاندان عبد شمس ، آن هم در حالى مسلمان شدند كه در آغاز اسلام با پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم سخت جنگ كرده بودند ، و بديهى است كه ابو سفيان و افراد خانوادهاش از خاندان بنى عبد شمس از آغاز هجرت تا فتح مكه دشمن ترين مردم نسبت به رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بودهاند . آن گاه امير المؤمنين عليه السّلام در مورد آنكه معاويه گفته است طلحه و زبير را تو كشتهاى و عايشه را آواره ساختهاى و ميان دو شهر كوفه و بصره سكونت گزيدهاى ، پاسخ معاويه را با سخنى مختصر داده است و براى تحقير معاويه نوشته است : اين موضوع كارى است كه تو در آن حضور نداشتهاى ، ستمى كه مى پندارى ، بر تو نبوده است و اگر هم عذرخواهى و حجت آوردن بر من واجب شود ، نبايد از تو عذر بخواهم يا حجت خويش را به تو عرضه دارم . و پاسخ مفصل در اين مورد چنين بايد گفته شود كه طلحه و زبير به سبب ستم و پيمان شكنى خودشان خود را به كشتن دادند و اگر بر طريقهء حق استقامت مى كردند ، سالم مى ماندند و هر كس را كه حق بكشد ، خون او تباه است . و اينكه آن دو از پيرمردان محترم مسلمانان بودهاند ، هيچ ترديدى در آن نيست ولى عيب و گناه در هر سنى سر مى زند و ياران معتزلى ما را عقيده بر اين است كه آن دو توبه كردند و در حالى كه از كردهء خود پشيمان بودند از دنيا رفتند .
ما هم همين عقيده را داريم و اخبار در اين مورد بسيار است و آن دو به شرطى كه توبه كرده باشند ، اهل بهشت هستند و اگر توبه ايشان نباشد آن دو هم همچون ديگران هلاك شدهاند كه خداوند متعال در بارهء تقوى و اطاعت با هيچ كس رو دربايستى ندارد كه « هر كس هلاك شدنى است با حجت هلاك شود و هر كس زنده جاويد مىشود با حجت چنان شود . » وعدهء بهشتى هم كه به آن دو داده شده به شرط اين است كه فرجام آنان به
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ( فارسى ) — صفحة 164
مساهمون: ابن أبي الحديد
ص١٦٤