مرتبه تدلّى عروج نمود و از آنجا به خلوت
قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى
« 1 » در آمد چنان كه خداى فرمايد :
ثُمَّ دَنا
اى دنى محمّد الى ربّه تعالى اى قرب بالمنزلة و المرتبة لا بالمكان فانّه تعالى منزّه عنه و انّما هو قرب المنزلة و الدّرجة و الكرامة و الرّافة . چنان كه چون گويند كسى را با كسى نزديكى يافت مقصود قرب منزلت او باشد فتدلّى اى سجد للّه تعالى زيرا كه آن مرتبت به خدمت يافت ، پس در خدمت افزود و در سجده قرب است چه هم رسول خداى صلّى اللّه عليه و آله فرمايد : اقرب ما يكون العبد من ربّه ان يكون ساجدا .
پس آن حضرت را قرب بر قرب همىافزود فانتهى الى مقام لم يدر الكون اين قدمه و لم يدر قدمه اين نفسه و لم تدر نفسه اين قلبه و لم يدر قلبه اين روحه و بعضى از دانايان بر آن رفتهاند كه
ثُمَّ دَنا
« 2 » اشارت به مقام نفس آن حضرت است
فَتَدَلَّى
« 3 » اشارت به مقام دل اوست
فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ
« 4 » اشارت به مقام روح اوست و
أَوْ أَدْنى
« 5 » اشارت به مقام سرّ اوست ، نفس او در خدمت و دل او در محبّت و روح او در قربت و سر او در مشاهده بود ، پس نفس او را حيات به خدمت بودى و دل او را صفا به محبّت و روح او را بقا به قربت حاصل شدى و سرّ او را غذا از مشاهده بودى ، اگر نفس او به هستى خويش نگريستى بىخدمت ماندى و اگر دل او به نفس نگريستى بىمحبّت بماندى و اگر روح او را نظر بر دل افتادى بىقربت بماندى و اگر سر او در روح ديدى بىمشاهده بماندى .
چون از ابو الحسين نورى در معنى اين آيت پرسش رفت گفت : لم يسمع فيه جبرئيل فمن النّورى پس از آن گفت : لفظ دنا را در افهام قاصره ما گاهى گويند كه شخص را از چيزى بعدى با ديد شود و لا بعد ثمّة و همچنان لفظ فتدلّى وقتى گفته شود كه مكانى باشد و لا مكان ثمّة و نيز فكان عبارت از زمان است و لا زمان ثمّة و همچنان
قابَ قَوْسَيْنِ
اشارت به مقدار باشد و لا مقدار ثمّة و لفظ او كلمه شك باشد و لا شكّ ثمّة و لفظ أدنى از بهر مبالغه باشد در اينكه شخصى نزديكتر از نزديكى ديگر و لا دان معه ثمّة .
همانا از ادراك و بيان زبانها الكن و خردها قاصر است جز اينكه گوئيم دنى عبدا
هامش
( 1 ) . سورهء نجم ، 9 : تا به قدر دو كمان يا كمتر .
( 2 ) . سورهء نجم ، 8 : آنگاه نزديك و نزديكتر آمد .
( 3 ) . سورهء نجم ، 8 : آنگاه نزديك و نزديكتر آمد .
( 4 ) . سورهء نجم ، 9 : تا به قدر دو كمان يا كمتر .
( 5 ) . سورهء نجم ، 9 : تا به قدر دو كمان يا كمتر .