تصوف متمايل بود . . . و در بحث انصاف داشت . . . » . « 1 »
صاحب سلافة العصر ، همان گونه كه عادت اوست ، به صورت سجع و اطناب او را توصيف مىكند و مىگويد كه بهائى جامع علوم و فنون بود و در فضائل گوناگون مردى يگانه به شمار مىرفت .
همچنين بسيارى از دانشمندان و فضلا از او تجليل كردهاند كه دلالت بر موقعيت و شخصيت فوقالعادهء اجتماعى او مىكند . بديهى است شخصيت علمى او در بيدارى نسلهاى بعد از او هم همان اثر را داشت كه در مردم دوره و زمان او داشته است زيرا شخصيت علمى او موجب جنبش علمى بس مهمى شد .
3 - شيخ بهائى در زمانى ظهور كرد كه دورهء فترت بود و بيشتر ملل عالم در خوابى عميق و در حالت بىخبرى به سر مىبردند ، فرهنگ و فكر به سستى گراييده و نهضتهاى فرهنگى راكد مانده و ضعف و انحلال در بيشتر جنبههاى زندگى رخنه كرده بود . تمامى اين حوادث و ناگواريها گريبانگير اغلب ممالك عربى و اسلامى بود . و اغلب اقطار اسلامى مشمول ضعف و سستى شده بودند و همين ضعف مانع انتشار فرهنگ در آن اقطار شده بود ، ولى به طورى كه در مورد ميرداماد نيز اشاره خواهيم كرد برخى از نقاط اسلامى به نور معرفت و علم منور بود و مدارس علمى همانند گلشنهاى سبز و خرم ثمرات نيك خود را بروز داده و به اوج نشاط خود رسيده بودند .
در جنوب لبنان ناحيهاى است به نام جبل عامل كه چشمهسارهاى علم و معرفت در آن ناحيه در حالت جوشش و فوران بود و انهار معرفت از آنها جريان داشت تا مردم را از خواب غفلت بيدار كند . خداوند خواسته بود كه اين نقطه از زمين محل پرورش دانشمندان و متفكران و راهنمايان بزرگوار شود ، تا مشعل علوم و هدايت افكار را در آن دورهء تاريك به دست بگيرند و ملتهاى ديگر را از پرتو آن بهرهمند سازند . كافى است نام بعضى از آنها را در اينجا نقل كنيم :
على بن عبد العالى ميسى مشهور به محقق ميسى عاملى ؛ على بن عبد العالى كركى ، معروف به محقق ثانى ، صاحب تأليفات گرانقدر ؛ زين الدّين بن على عاملى جبعى ، معروف به شهيد ثانى ؛ محمد بن مكى جزينى عاملى ، مشهور به شهيد اول ؛ شيخ حسين بن عبد الصمد عاملى ، پدر شيخ بهائى و ديگران از پيشروان علم و فكر كه قرنها آثار آنان مورد استفاده قرار گرفت و آثارى از خود بهجا گذاشتند كه مالامال از مبانى علمى و افكار بلندپايهاى است كه امروز هم از منابع بزرگ معرفت در انحاء ممالك اسلامى است .
هامش
( 1 ) - روضات الجنات ، ص 532 .