مظالم و قضاوت قضات « 1 » با وى بود ، و سى سال اين وظايف را بعد از مرگ برادرش سيد رضى برعهده داشت . براستى شگفت است كه بااينهمه مشاغل باز آنهمه مشاغل باز آنهمه تأليفات كه بيشتر در مشكلات مسائل اسلامى است از قلمش تراوش كرد . به راستى عجيب است كه سيد مرتضى باآنهمه مشاغل كه تماموقت او را اشغال مىكرد اين همه تأليفات و آثار گرانقدر و ارزنده نيز ايجاد كرده است .
سيد مرتضى توجه خاصى به امور فكرى داشت چنان كه از كتابهاى كلامى او به خوبى نمايان است ، همچنين جنبهء ادبى او بسيار بارز و چشمگير بود و در عين حال در شمار ادباى بزرگ آمده و از پيشوايان و برجستگان شعراى درجهء اول محسوب است . از نظر لطف معانى و سلامت الفاظ و استوارى سبك و روش و پيدا كردن معانى دقيق و ناپيدا نبوغ خاصى داشت . مفاخرات ادبى بسيار با ادباى زمان خود داشته و اشعار آبدار شيرين و پرمايه و پرمعنايى از او به جاى مانده كه قسمتى از آنها در كتاب امالى او موجود است .
استادان و شاگردان او
در اولين دورهء تحصيل ، او و برادرش سيد رضى كه در آن موقع كودكانى بيش نبودند ، از محضر اديب نامدار ابن نباته صاحب خطبههاى معروف متوفى به سال 374 هجرى استفاده كردند .
پس از آن در محضر شخصيت بزرگ شيعه در دورهء خود محمد بن محمد بن نعمان معروف به مفيد مشغول تحصيل شدند . مادرشان آن دو را در خردسالى ، هنگامى كه هنوز از مرحلهء كودكى پا فراتر نگذاشته بودند نزد شيخ مفيد برد و اين كار داستان معروفى دارد .
هر دو برادر نزد او درس خواندند و زيردست او فارغ التحصيل شدند .
سپس سيد مرتضى به محضر ديگر پيشوايان علم رسيد و از آنها استفادهء علمى كرد كه از جملهء آنان بزرگانى به شرح ذيل بودند :
1 - سهل بن احمد ديباجى ، از شيوخ شيعه ، متوفى به سال 385
2 - ابو عبد اللّه محمد بن عمران مرزبانى 296 - 384
3 - ابو الحسن جندى .
4 - احمد بن محمد بن عمران كاتب .
گروهى از فقيهان و رجال علم كه هريك در زمان خود به پيشوايى رسيدند و از محضر سيد مرتضى استفاده كردند و گروهى هم شاگردان معالواسطهء او بودند و از كتابها و آراء
هامش
( 1 ) - منصبى كه برابر رياست دادگاه انتظامى قضات بود . ويراستار