زندگانى او
سيد مرتضى در ماه رجب سال 355 هجرى در بغداد به دنيا آمد ، و در آنجا نشو و نما كرد و به تحصيل علوم پرداخت و سراسر روزگار خود را به تعلم و تعليم دانش گذراند .
نامش ابو القاسم على بن حسين بن موسى است ، نسبش به امام موسى بن جعفر ( ع ) مىرسد .
مادرش فاطمه دختر حسين بن احمد بن حسن اصم ، معروف به اطروش ، بود كه نسبش به امام حسين بن على بن ابى طالب مىرسيد . جد مادريش معروف به ناصر الحق و ناصر كبير صاحب ديلم بود كه با سامانيان جنگهايى بسيار كرد و در طبرستان به سال 304 هجرى درگذشت و از شيعيان اماميه بود و تأليفاتى داشت .
پدر سيد مرتضى ابو احمد معروف به نقيب ، رئيس علويان بود و منزلت و مقامى رفيع در نزد خلفاى بنى عباس و سلاطين بويهى داشت .
تحصيلات خود را در محضر ابن نباته صاحب خطبههاى مشهور ، آغاز كرد ؛ پس از آن به محضر شيخ مفيد ، محمد بن محمد بن نعمان عكبرى معروف به ابن المعلم ، شتافت . سيد مرتضى و برادرش سيد رضى هر دو ملازم شيخ مفيد و مصاحب او بودند و از دوران كودكى نزد شيخ تلمذ كردند و سالهاى متمادى در خدمتش گذراندند تا به مقامهاى شامخ علمى رسيدند .
شيخ مفيد ، به تمام معناى كلمه ، استاد سيد مرتضى بود و روح استاد در او نقش بسته و سخت در او نفوذ كرده بود به حدى كه در اسلوب فكرى تا اندازهاى ، از استاد خود شيخ مفيد متأثر بود گرچه از مرزبانى و ديباجى و ابو الحسن جندى و احمد بن محمد بن عمران و ديگران نيز دانش آموخته است و از بررسى در اخبار و نيز مطالعهء آثار او چنين مستفاد مىشود كه بزرگترين استادان او كه از آنها كسب علم كرده و تحت تأثير آراء آنها قرار گرفت ، شيخ مفيد و ابو عبد اللّه مرزبانى بودند ، و لذا در كتابهاى او مخصوصا در كتاب امالى مىبينيم كه از آن دو بسيار ياد مىكند .
پس از آنكه ملكهء معرفت در او نضج گرفت و استفاده از علوم را به حد كمال رسانيد ، تمام اوقات خود را ، در منزل صرف مطالعه و بررسى و تأليف كرد و به تدريس و افادات علمى پرداخت و مجالست با علماء و كسانى را كه از او استفادهء علمى مىكردند بر دوستى و آميزش با امرا و بزرگان و سلاطين ترجيح داد ، و از مقام نقابت طالبيان و رسيدگى به مظالم كه از پدر به او ارث رسيده بود ، دست كشيد و آن منصب را به برادرش سيد رضى كه از او كوچكتر بود واگذار و وجود خود را وقف مطالعه و تدريس و افاده و تأليف كرد ، ولى پس از وفات برادرش ، ناچار مناصب فوق را هم پذيرفت .
ثروت فوقالعاده و فراوانى نعمت خدادادهء او به حدى بود كه كمتر براى كسى از علما