كند كه براى اقامت به مراغه بيايند . اين فخر الدّين مردى زيرك و كاردان و باهوش بود با حسن تدبير خود توانست وظيفهء خود را به خوبى انجام دهد و به همين علت دانشمندان و علما به شهرهاى خود بازگشتند .
از طرف ديگر خواجه نصير الدّين توانست كتابخانهء مهم و معتبرى ، با چهارصد هزار كتاب ، در مراغه تأسيس كند و براى طلاب علم و محصلين مدارس و مراكز علمى حقوق و مقررى دايم ، در حدود درجه و مرتبهء آنان ، برقرار سازد .
در الهداية و النهاية آمده است كه خواجهء طوسى براى هريك از فلاسفه روزانه سه درهم و براى هريك از اطبا روزى دو درهم و براى هر فقيه روزى يك درهم و براى هر محدث روزى نيم درهم مقررى تعيين كرد ، به اين جهت مردم به تحصيل فلسفه و طب بيش از فقه و حديث توجه كردند و به آن دو رشته اقبال زيادترى نشان دادند و به مراكز فقهى و حديث تمايل كمترى از خود بروز دادند ؛ در صورتى كه پيش از اين اقدام خواجه ، تحصيل اين قبيل از علوم سرى و محرمانه بود و پاداشى نداشت .
به اين ترتيب عدهء بسيارى از دانشمندان و شيفتگان علوم دعوت خواجه را پذيرفتند و از هر ناحيه بهسوى ايران و مراغه روى آوردند . اينان پروانهوار دور شمع نورانى وجود طوسى مىگشتند و به كشف رازهاى علوم مىپرداختند .
دعوت طوسى از علما مورد توجه و اقبال عدهء كثيرى از علماى عرب و غير عرب قرار گرفت كه دعوت او را پذيرفتند و به مراغه آمدند و همانجا بود كه عدهء بسيارى از علما از دمشق ، موصل ، قزوين ، تفليس و ساير شهرهاى اسلامى گرد هم آمدند . بجاست كه نوشتههاى دانشمند دمشقى مؤيد الدّين عرضى را كه در مقدمهء رسالهء خود در باب ادوات و و آلات رصدخانهء مراغه آورده است در اينجا نقل كنيم . عرضى ، خود ، يكى از علمايى بود كه دعوت قاصد طوسى را پذيرفت و دمشق را ترك كرد و به مراغه آمد و زير پناه خواجهء طوسى در ميدان علمى وسيعى مشغول خدمت به علم گرديد .
اينك آنچه را كه او در مقدمه نوشته است مىآوريم : « 1 »
« . . . تمامى اين اعمال به دستور مولاى معظم ، عالم فاضل ، محقق كامل ، پيشواى علما و سيد حكما ، افضل علماى اسلام بلكه افضل پيشينيان و كسى كه خداوند متعال از ميان همهء مردم زمان ، تنها در وجود او تمامى فضائل و مناقب نيك و حسن سيرت و حلم و بردبارى و جزالت رأى و سرعت انتقال و احاطه به ساير علوم را جمع فرموده و به وسيلهء او علما و خانوادهء علم را با عطاها و بخششهاى فراوان خود گرد هم آورده است . و از پدر نسبت
هامش
( 1 ) - يك نسخهء خطى از اين كتاب در كتابخانهء امام رضا عليه السلام در مشهد موجود است .