رسالهاى به نام حيرة الفضلاء در اينباره تأليف كرده است و به امام رضا ( ع ) نسبت داده كه امام ( ع ) اين شبهه را به دو نوع جواب دادهاند ، ولى متأسفانه آن دو جواب ضبط و ثبت نشده است . و از اينجا معلوم مىشود كه اين يك شبههء قديمى است و سابقهء آن به زمان حضرت رضا ( ع ) مىرسد ، بنابراين انتساب اين شبههء به ابن كمونه صحيح نيست گرچه ممكن است ابن كمونه شبههء مزبور را از نو مطرح كرده باشد . دوانى در طبيعيات يد طولايى داشت كه بر آزمايش و تجربه متكى بود و از نمونههاى اين امر ، بحثى است كه در كتاب انموذج العلوم خود مطرح كرده و از بعضى از دانشمندان نقل كرده است كه علت آنكه مغناطيس آهن را مىربايد اين است كه مزاج آهن بر اعداد متحابه ( نزديك بهم ) استوار است و اين عدد در يكى از آنها كمتر از ديگرى است .
دوانى اين رأى را مورد مناقشه قرار مىدهد و مىگويد : « . . . اين خيال لطيفى است ولى تجربه آن را تأييد نمىكند ، زيرا مغناطيس خود جاذب مغناطيس است چون يك قطعه آهن مغناطيس داشتيم و آن را چنان قطعهقطعه كرديم كه قطعات مزبور باهم فرق داشت ، با وجود اين ديديم كه قطعهء كوچكتر به طرف قطعهء بزرگتر جذب مىشود و دو قطعهء متساوى يكديگر را جذب مىكنند . پس ، به مقتضاى اين تجربه درمىيابيم كه جذب و انجذاب ناشى از علت مزبور نيست ، زيرا اجزاى يك مغناطيس همديگر را جذب مىكنند و اختلافى هم از حيث مزاج بين آنها نيست . ممكن است توهم شود كه اجزاى عنصرى و طبيعى كه در قطعات كوچك و بزرگ به همان نسبت موجود است باعث اين كار مىشود ؛ ولى اين توهمى باطل است ، زيرا قطعهء كوچك به هر اندازه كه كوچك باشد به طرف قطعهء بزرگ جذب مىشود و اگر مطلب ، آنطور بود كه توهم و تصور شده است ، اين حكم در تمام مراتب قطعات كوچك جارى نبود . همچنين علت جذب و انجذاب در دو قطعهء متساوى كه در عدد اجزاى عناصر باهم مساوى هستند چيست ؟ و اگر تساوى در عدد باعث اين خاصيت مىشود ديگر احتياجى به اعداد متحابه نيست . » « 1 »
هامش
( 1 ) - - كشكول شيخ بهائى ، ص 353 ، براى شرح احوال دوانى به مدارك ذيل مراجعه شد : اعيان الشيعة ، ج 43 ، ص 288 ، روضات الجنات ، ص 162 ، الكنى و الالقاب ، ج 2 صص 206 و 207 و الذريعة ، ج 1 ، ص 92 ، و ج 2 ، صص 33 و 36 ، و ج 4 ، صص 331 و 481 ، ج 5 ، ص 142