موهوم و غير حقيقى درمىآمد چنان كه برخى از وراقان و علما به نقل النديم او را چنين تصور كردهاند .
استاد طوقان مىگويد : « بيشتر تأليفات جابر گم شده است و فقط هشتاد كتاب و رساله از او در كتابخانههاى عمومى و خصوصى در شرق و غرب باقى مانده كه برخى از آنها به لاتين ترجمه شده و از مآخذ و منابع غربيان بوده است . چون غربيان از آثار جابر در موضوعات طبيعى و طبى استفادهها كردهاند و كتابهاى او در پيدايش و تكوين مطالعات شيميايى غرب ارزشى بس فراوان داشت ، مدرسهء شيمى پرارزشى در غرب گرديده است . » يادگارهاى علمى جابر چه در شيمى و چه در علوم ديگر به اندازهاى زياد است كه موجبات حيرت خوانندگان را فراهم مىسازد و عادتا فوق طاقت بشرى به شمار مىرود گرچه بسيارى از اين تأليفات كوچك و كمحجم است و چه بسا كه از چند صفحه تجاوز نمىكند . و بنابراين توجيهى صحيح از تعداد گزاف تأليفات او مىيابيم . بههرحال كارهاى جابر بسيار بزرگ و منحصر به فرد است و به همين علت است كه جابر - به حق - مقامى ارزنده در ميان رجال علم و نوابغ تاريخى است و به بركت وجود همين آثار است كه دانشمندان ناچار به فضيلت او اعتراف كردهاند .
از كتابهاى جابر كتاب الجمع ، كتاب الاستتمام و كتاب الاستيفاء و كتاب التكليس او به لاتين ترجمه شده است . اين چهار كتاب و كتابهاى ديگر او اثر بسيارى در ميان علما و فلاسفه باقى گذاشته است تا جايى كه برخى از دانشمندان در اين تأليفات به آرائى برخوردهاند كه به تصور نمىآمد در آن زمان ، يعنى در قرن نهم ميلادى ، از كسى چنان افكارى تراوش كند و همين امر است كه ارزش و نفاست اين كتابها را ، چه از ناحيهء علمى و چه از جهت شيمى ، مىرساند . با توجه به اين همه آثار ارزشمند اگر جابر را يكى از بزرگان جهان دانش و معرفت و از مفاخر عالم انسانيت بشماريم چندان گزافهگويى نكردهايم ، زيرا او چنان آثارى از خود به جاى گذاشته كه علماى اروپا را به اعتراف به فضل و نبوغ و فضل تقدم خود واداشته و عنايت و توجه دانشمندانى از قبيل هولميارد و استابلتن و بارتجنن « 1 » و ديگران را به خود جلب كرده است چون كوششهاى علمى او نسبت به دورانى كه در آن مىزيست كوششهايى مترقى به شمار مىرفت .
ما در اينجا از تأليفات جابر آنچه را كه شرح شده يا در كتابخانههاى شرق و غرب موجود است يا آنهايى را كه ترجمه شده و يا به چاپ رسيده است و نيز كتابهايى را كه در
هامش
( 1 ) - در اين فصل به كتاب الخالدون العرب تأليف استاد طوقان تكيه كردهايم .