15 - الاسرار ، و شايد اين كتاب همان كتاب سر الاسرار است ، نسخهاى از آن در موزهء انگلستان موجود است . در فهرست كتابهاى جابر به كتابى بنام ( سفر الاسرار ) برمىخوريم و شايد تصحيف سر الاسرار باشد .
16 - التركيب الثانى ، يك نسخهء از اين كتاب در كتابخانهء ملى پاريس موجود است .
17 - الخواص ، يك نسخهء خطى از اين كتاب ، در كتابخانهء موزهء انگلستان موجود است .
18 - التذكير ، يك نسخهء خطى آن به همين عنوان ضمن تأليفات جابر در موزهء بريتانيا موجود است .
19 - الاستتمام ، طغرايى قسمتهايى از آن را نقل كرده همچنين جلدكى در كتاب نهاية - المطلب از آن ياد كرده است . اين كتاب در سال 1672 ميلادى به لاتين ترجمه شده است . « 1 »
20 - الروضة ، جلدكى در جزء دوم كتاب نهاية المطلب از اين كتاب ياد كرده است .
21 - السبعة ، در كتاب تاريخ الفكر العربى كتابى به نام السبعين آمده است كه در موزهء انگلستان موجود است و شايد يكى از اين دو نام تصحيفى از ديگرى و يا دو كتاب جداگانه باشد .
22 - خمسة عشر ، يك نسخه از آن در كتابخانهء دانشگاه تربنتى در آكسفورد موجود است .
23 - الوجيه ، به نقل از تاريخ الفكر العربى نسخهاى از الوجيه در موزهء انگلستان وجود دارد و به لاتين نيز ترجمه شده و مكررا به چاپ رسيده است .
24 - المنافع ، در كتابخانهء برلين كتابى خطى به نام كتاب منافع الاحجار موجود است .
25 - الايضاح ، كه به سال 1891 ميلادى در هند بهطور افست چاپ شده است . جابر در اين كتاب مطالبى را كه حكما بهطور رمز در اين زمينه بيان كردهاند تا نادانان را از فرا گرفتن اين دانش باز دارند ، توضيح داده است . اين رسالهء كوچك و مختصر در پنج صفحه است . دو نسخه از آن در كتابخانهء آصفيه در ضمن كتابهاى شيمى به شمارههاى 88 و 59 ثبت شده و اولش اين است : « الحمد للّه القوى المنان ذى الغزة و السلطان » . در اين رساله به بررسى و سنجش عقايد قدما پرداخته و در مورد تكوين فلزات با ارسطو مخالفت كرده و معتقد شده است كه نظر ارسطو با توجه به بسيارى از تجربهها درست نيست و ازاينرو از پيروى كردن از نظريهء ارسطو عدول كرده و آنچنان كه با حقايق علمى معروف آن روز بيشتر توافق داشته باشد مطلب را بيان كرده است . اين تعديل را جابر در كتاب افصاح خود توضيح داده و به نظريهء تازهاى در پيدايش و تكوين فلزات رسيده است كه تا قرن هجدهم ميلادى
هامش
( 1 ) - - روزنامهء الجمهورية المصرية شمارهء 12 ، شباط سال 1958 ميلادى مقالهء استاد رشدى صالح .