و وابستگى به حدى است كه نمىتوان برخى از اين آثار را ساختگى و مجعول و برخى را اصيل دانست مگر آنكه بگوييم تمامى اين آثار از آن جابر نيست .
و چون يقين داريم كه قسمتى از اين آثار از قبيل كتاب الرحمه از جابر است و از طرفى هم اعتراف داريم كه رسالههاى او چون حلقههاى زنجير به هم مرتبطند و يك واحد را تشكيل مىدهند ناچار بايد صحت انتساب كليهء اين آثار را به جابر بپذيريم . با وجود اين بايد گفت كه در فهرست كتابهاى جابر نامهاى مكرر يا اسامى متعددى براى يك تأليف آمده است و چه بسا كه برخى از نامهاى رسائل و كتابهاى جابر در حقيقت نامها و عناوين فصول يك كتاب باشند ، نه نامهاى كتابهاى متعدد ، و شواهدى هم براى تأييد اين نظر در دست است .
تأليفات جابر فراوان ، و از 3900 رساله و كتاب متجاوز است « 1 » كه در انواع علوم و معارف است ، از جمله فلسفه و مكانيك و علم الحيل و نيرنگها و عزائم و صنايع و ادوات جنگى و هر دو رشتهء شيمى و نيز در زهد و موعظه و طب .
جابر 1300 كتاب و رساله در علم الحيل ( مكانيك ) و 500 كتاب در طب و 500 كتاب در نقض بر فلاسفه و كتابهايى در مباحث علمى ديگر نيز دارد به علاوه كتابهايى در شيمى نوشته و بدان معروف شده است . نكتهء قابل توجه اينست كه بسيارى از كتابهاى او به زبانهاى بيگانه ترجمه شده و بسيارى از آنها به چاپ رسيده است گرچه آثارى فراوان از جابر به صورت دستنويس و مخطوط در كتابخانههاى شرق و غرب موجود است و البتّه خواننده هنگامى كه فهرست كتابهاى او را مىخواند به خوبى درمىيابد كه آثار جابر در شيمى از ديگر آثار او چشمگيرتر است و همين آثار است كه او را مشهور ساخته و پيشواى بدون معارض در علم شيمى معرفى كرده است . « 2 »
خوشبختانه كتب و رسالههاى جابر چندان از ميان نرفته و بسيارى از آنها موجود و در دسترس است كه برخى از آنها از قبيل پانصد رسالهء او كه از امام صادق نقل كرده است ، در اروپا در هزار برگ به چاپ رسيده و قسمتى از آنها به صورت مخطوط در كتابخانههاى شرق و غرب محفوظ مانده و بالاخره بخشى از آنها به لاتين و فرانسه و زبانهاى ديگر ترجمه شده است و اگر اين آثار از او باقى نمىماند وجود و شخصيت فوقالعادهء جابر به صورتى
هامش
( 1 ) - پوشيده نيست كه منظور از « كتاب » فقط مجلدات قطور هزار و دوهزارصفحهاى جابر نيست . به يك نامهء نيمصفحهاى كه اصطلاحا « مكتوب » است ، كتاب نيز اطلاق مىشود و بسيارى از تأليفات جابر كه چنين رقم حيرتانگيزى را به وجود آورده از نوع همين مكتوبات و رسالههاست چنان كه يكقلم پانصد رسالهء او مجموعا در هزار برگ به چاپ رسيده كه به نسبت ، هر رسالهاى از دو يا سه برگ در نمىگذرد . ويراستار
( 2 ) - - كتاب ملهم الكيمياء ، ص 57 - 58