در آن روزگار بيشتر معارف انسانى در حال پيدايش و تكوين بود و هنوز به راه هموار خود با وحدت موضوعى كه بعدا مورد استفاده قرار گرفت ، نيفتاده بود .
اكنون كه از جابر بن حيان ياد مىكنيم در حقيقت نخستين پيكرهء رفيع جهان علم در برابر ديدگانمان مجسم مىشود كه بر قدمهاى خود استوار ايستاده و در ميدان علوم با سرافرازى قد علم كرده و در راه پايهگذارى بسيارى از علوم در مىدانى وسيع گام نهاده است ، خاصه در زمينهء علم شيمى كه در آن عصر نظير و عديلى نداشت و كارهاى خود را در جنبههاى نظرى و عملى شيمى بر پايهء تجربه و آزمايش قرار داد . البتّه تجربه و آزمايش از مهمترين اركان پيشبرد صنعت و وسيلهء رساندن آن به سطح بسيار عالى و ثمربخش كنونى بوده است كه موجب تسلط شگفتانگيز انسان بر بسيارى از قواى طبيعت و نيز كشف و شناسايى اسرار بسيارى از اين جهان شده است .
بههرحال ، جابر بن حيان ، بىشك ، از بلندپايگان انديشه و فرهنگ عرب و از مفاخر غير قابل انكار مسلمانان است .
او يكى از بزرگانى است كه ملتها به او افتخار كرده و نسلها او را تجليل و ستايش كردهاند .
جابر بن حيان يكى از شخصيتهاى علمى است كه به فلسفه و منطق و طب و رصد و رياضيات و كيميا و مكانيك و هيئت و فلك و علوم ديگر سلسلههاى معارف انسانى اشتغال مىورزيد ولى شهرت او در شيمى است چون او در اين علم ، سخت معروفيت يافت و بهطور قطع راهبر و پيشواى بلامنازع اين دانش به شمار مىآيد .
نويسندگان و محققان پس از او اعم از قدما و متأخرين و معاصرين ، جابر را بر مبناى همين شهرت مورد مطالعه قرار دادهاند و از اين دريچه به او مىنگرند تا جايى كه برتيلو دربارهء او گفته است :
« جابر بن حيان را در شيمى همان پايگاهى است كه ارسطو را در منطق است . »
به نظر او تمام محققان عرب هرآنچه در اين علم تحقيق و بحث كردهاند همه را از جابر نقل كرده ، بر تأليفات و تحقيقات او اعتماد داشتهاند . « 1 »
و نيز : « اين افتخار نصيب او شده است كه گروهى از شاگردان كوشا را وادار به پيروى از تحقيقات خود ، در چند قرن كرده است و پيروان او بودند كه بدينگونه راه را براى عصر دانش نوين هموار ساختند . » « 2 »
سارتون او را از بزرگترين دانشمندانى دانسته است كه در ميدان علم در قرون وسطى
هامش
( 1 ) - كتاب الخالدون العرب ، ص 16 - 17
( 2 ) - همان كتاب ، ص 19