ج
جابر بن حيان قرن دوم هجرى
براستى شگفتانگيز است كه مىبينيم جابر بن حيان اولين راهبر و پرچمدار عربى خالص است كه علوم هستى را به تمام معنى در بر گرفته و از راه عقل به بررسى آنها پرداخته و با تمام روح و وجود خود اين علوم را تحت مطالعه درآورده است تا بر اسرار آن آگاه شود ، و مجهولات آن را كشف كند . وى كشفيات خود را بر مبناى تجربه و امتحان و نيز بر مبناى ديگرگون شدن طبيعت به وسيلهء طبيعت قرار داده نه بر پايه و اساس فرضيات و تصورات و اشكال منطقى . آرى شگفت است ، چون اين مرد از جمله كسانى بود كه چندين قرن از عصر خود جلوتر افتاده و به امورى پرداخته بود كه تا اين اواخر هم جزو خواب و خيال و آرزوها به شمار مىرفت . مثلا در وحدت عناصر طبيعى و امكان دگرگون شدن آنها از چيزى به چيز ديگر بحث كرده ، يعنى آنچه در آن روزگار حتى به خواب هم نمىآمد و امروزه حقيقتى شناخته شده است . اينك نه تنها تبديل عنصرى به عنصر ديگر بلكه تبديل عنصر به نيرو هم ، ممكن شده است و از اين راه توانستهاند اتم را بشكافند و بر نيروى فوقالعادهء آن دست يابند .
جابر يكى از آن متفكرانى بود كه فكر را از اسارت و زنجير آزاد كرد و از جملهء پيشقدمان تمدن بشرى بود كه راه را براى شناختن طبيعت هموار ساخته و در درك اسرار هستى به تعمق و بررسى دقيق پرداخته است و عصر حاضر ما مديون امثال آنهاست كه راه را هموار كردند و جاده را روشن ساختند و اگر آنها نبودند سير تمدن نسلها به عقب مىافتاد ، به اين معنى كه مىبايست تازه در عصر ما از اول راهى شروع كنند كه آنها از همانجا آغاز كردهاند .