ما نمىدانيم تا چه درجه اين توصيف توحيدى از ابن مسكويه مطابق با واقع است .
آيا اين توصيفات از يك اديب نكتهسنجى است كه صورت واقعى اشخاص و اخلاق آنان را نشان مىدهد ؟ يا آنكه همچشمى و حسد و سودخواهى گوينده باعث شده است تا فضائل ابن مسكويه را ناديده بگيرد و مقام و موقعيت ابن مسكويه نزد وزراء و پادشاهان همچنين ثروت و مكنت سرشار او موجب حسد گويندهء مزبور شده است ؟ يا ممكن است تعصب مذهبى ، ابو حيان توحيدى را وادار به بدگويى از اين مرد دانشمند شيعهمذهب كرده باشد ؟ چه ابن مسكويه شيعى مذهب بود و ابو حيان نيز نسبت به كسانى كه هممذهب با او نبودند رفتارى تعصبآميز داشت و شايد همين تعصبات و داشتن همين روحيه باعث شده است كه ابو حيان توحيدى رسائل و نامههايى از خود بسازد و آنها را به ابو بكر و عمر و على نسبت دهد . ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغهء خود به اين نامهها اشاره كرده است .
از طرفى ديگر توحيدى را مىشناسيم كه از بدگويى مردم چندان خودارى نمىكرد و خود متهم به زندقه بود چنان كه ابن جوزى او را يكى از زنديقان سهگانه در اسلام معرفى كرده است .
توحيدى كتابى در معايب دو وزير مشهور يعنى مهلبى و صاحب بن عباد نوشته و در آن كتاب نسبتهاى ناروايى در حق ايشان روا داشته است ، ازاينرو اين دو وزير تصميم به قتل او گرفتند ولى او خود را از ايشان مخفى كرد تا اينكه در حدود سال 380 هجرى درگذشت .
شايد هم بغض و بدبينى او به اين دو وزير موجب شده باشد كه عقدهاى در دل او ايجاد شود و نسبت به هركسى كه با آنها ارتباط داشته ، بدبين گردد .
با تمام اين حرفها انصاف حكم مىكند كه در مورد ابن مسكويه راه غلو و مبالغه را نپيماييم و او را در صف ابن سينا و فارابى و فلاسفهء ديگر از اين قبيل كه داراى روش و سبك مشخصى در فلسفه بودند ، قرار ندهيم و ازسوىديگر نبايد خصايص و بهرههاى علمى ابن مسكويه را از او سلب كنيم زيرا آثار او گواه مقام علمى و فكرى اوست . آنچه را كه توحيدى در باب كيمياگرى ابن مسكويه و سماجت و اصرار او در اين رشته نوشته است ادعايى است كه دليلى بر صحت آن در دست نداريم . به علاوه در فهرست كتابهاى او به كتابى در كيمياگرى برنمىخوريم با آنكه بنا بر گفتهء توحيدى ، ابن مسكويه عنايت بسيارى به كيميا و نيز ايمان به فايدهء آن داشته است . توحيدى در جاى ديگرى مىگويد « اما ابن مسكويه مىپندارد كه علم كيميا علمى صحيح است و طبيعت مخالف آن نيست جز اينكه صنعتى دشوار است و راه دسترسى به آن مشكل و جمعآورى اسرار آن سخت و از دسترس انسان دور است ولى محال نيست ازاينرو ، ابن مسكويه عمر خود را در راه اين كار در رى تلف كرد و شب و روز خود را با مردى بنام ابو طيب در اين راه مىگذراند . در اوايل كار گول
فلاسفة الشيعة حياتهم وآراؤهم ( فلاسفهء شيعه ) ( فارسي ) — صفحة 175
مساهمون: الشيخ عبد الله نعمة
ص١٧٥