بيرون مىآورند ولى پاهاى آنان همچنان در دام گير كرده است و با همان حال به پرواز درمىآيند و از عوالم و مراحلى مىگذرند تا به نزديك تخت سلطان مىرسند و از حال و وضع خود شكايت مىكنند ، سلطان بر آنها رقت كرده ، آنان را مورد لطف خود قرار مىدهد و كسى را مىفرستد تا ايشان را از قيد دام رها سازد . اين مأمور همان مرگ است . اين رساله ضمن مجموعهء رسائل الحكمة الاشراقية به كوشش مهران در ليدن به چاپ رسيده است .
غزالى هم در همين موضوع رسالهاى به نام رسالة الطير دارد . « 1 »
برخى از كتابهاى پزشكى او عبارتند از :
قانون كه آن را در شانزدهسالگى تأليف كرد . اين كتاب مشهورترين كتاب در پزشكى است كه دانشگاههاى شرق و غرب آن را شناختهاند و در چهارده مجلد است . شهرت اين كتاب به جهت امتيازى است كه در حسن تنظيم مطالب و سبك آن به كار رفته و نيز از لحاظ جامعيت بر مطالبى است كه مورد نياز پزشكان است ؛ ازاينرو مهمترين مرجع پزشكى در قرون وسطى بود و در مدارس شرق و غرب مورد استفاده و مطالعهء عموم دانشپژوهان قرار مىگرفت .
كريمونى در طليطله ، شهرى كه بيشتر كتابهاى عربى در آن به لاتين برگردانده شد ، اين كتاب را به لاتينى برگرداند و همينكه به چاپ رسيد به سرعت شهرت يافت و به لهجههاى محلى از قبيل لهجهء قطلونى و فرانسوى ترجمه شد و با عكسها و نقشهاى گوناگون ، به منظور توضيح مطالب آن ، مزين شد و مورد توجه و عنايت خاص دانشمندان اروپايى قرار گرفت به حدى كه ترجمهء لاتينى آن از 1473 تا 1500 ميلادى پانزده بار به چاپ رسيد و تا اواسط قرن هفدهم مرجع و تكيهگاه طالبان علم در دانشكدههاى اروپا بود و در قرنهاى متعدد بهترين و برترين كتابى بود كه مرجع پزشكان عرب و ايران و اروپا به شمار مىرفت .
كتاب قانون و نجات به سال 1593 ميلادى در رم به عربى چاپ شد و دومين كتابى بود كه در رم به زبان عربى چاپ شده است .
كتاب قانون يك دائرةالمعارف پزشكى است كه شيخ الرئيس هرآنچه مربوط به پزشكى بوده در آن گردآورده است و مشتمل بر پنج كتاب است : كتاب اول در كليات پزشكى است .
شيخ در اين كتاب از مبادى نظرى دانش پزشكى يعنى علم تشريح و علم وظايف الاعضاء بحث كرده است يا آنگونه كه خود عنوان كرده است از ماهيت عضو و اقسام آن و عضلات و اعصاب و شرايين و وريدها و دستهبندى بيماريها و اسباب و عوارض و قوانين معالجات بحث مىكند . كتاب دوم در بيان قوانينى است كه بايد پزشك آنها را بداند ، همچنين خواص
هامش
( 1 ) - تاريخ الفلسفة فى الاسلام ، پابرگ ص 267