« پهلو « 1 » » ( پارت ) مشتق شده است و حقا ، مىبايست به گويشى اطلاق شود كه ما آن را ، به حق ، به پارتىها نسبت مىدهيم . مقصود از اين زبان ترجمههاى كتيبههاى ساسانى ، كه به پهلويك نوشته شده ، و زبان قطعات مانوى ، كه در تورفان به دست آمده ، و به اصطلاح ، گويش شمال خاورى نام دارد مىباشد . نام پهلوى را براى زبان كتابهاى مزديسنا و براى كليهء آثار فارسى ميانه ، كه نگارش آن مخلوطى از هتروگرامها و اتهئوگرامها است ، به كار مىبرند . حتى ، ابن مقفع پهلوى را زبان شمال غربى مىنامد ؛ زيرا ، بىشك ، معناى اوليهء اين كلمه بر وى آشكار بوده و مىدانسته كه سرزمين اصلى مادها سرانجام هستهء مركزى دولت اشكانى را تشكيل داده بود ؛ بر خلاف فارس در جنوب غربى كه مهد ساسانيان بود . از اينرو ، ارجح آن است كه ، آنجا كه صرفا جنبهء علمى مورد نظر است ، از به كار بردن كلمهء پهلوى خوددارى كرده هر گويش را به نام خاص آن خواند ؛ مثلا فارسى ميانه ( در مورد كتابها ) و گويش اشكانى ( در مورد كتيبهها ) و گويش شمال خاورى براى متنهاى تورفان كه با ترجمههاى اشكانى كتيبههاى ساسانى اتهئوگرام مشتركى دارد و جز آنها . براى گويش اخير الذكر نام پارتى ( پرتوى ) نيز به كار مىرود . متخصصان معاصر ايرانى اخيرا نام پهلوى را براى مرحلهء قبلى چند گويش امروزى فارسى غربى استعمال مىكنند . اصطلاح فهلويات براى اشعار محلى تازگى ندارد .
سنگنبشتههاى دوران اشكانى
چند سنگنبشته از دوران اشكانى در ايران بهجاى مانده است . محتواى سنگنبشتههاى سرپل هنوز معلوم نيست . اردوان پنجم ، آخرين پادشاه پارتى ، براى قبر والى خود در شوش دستور تهيهء سنگى داد كه بر آن خطوطى منقوش بود ( 215 م ) . كتيبههاى ديگرى نيز از بازپسين سالهاى دوران اشكانيان در نزديكى بيرجند ، در شرق ايران ، كشف شده است . دو كتيبهء مهم در معبد زئوس « 2 » در دورا به دست آمده ؛ ولى ، بزرگترين پيروزى كاوشگران كشف سفالينههايى در نزديكى نسا « 3 » ، پايتخت قديم اشكانيان ، به فاصلهء كمى از عشقآباد در تركمنستان است . اين موفقيت مديون كاوشهاى يك هيئت علمى شوروى است و قسمت اعظم آنچه به دست آمده در دست كارشناسان شوروى است . تا آنجا كه معلوم است ، اينها عمدتا اسنادى مربوط به تحويل شراب ، و تاريخ آنها ميان سالهاى 100 و 29 ق م است .
محتمل است كه متنهاى مكشوف در نسا به خط پارتى آميخته با هتروگرام نگارش يافته
هامش
( 1 ) .Pahlav( 2 ) .Zeus - Megistos( 3 ) .Nisa