پرداختن سبك اسناد و نوشتهها مطلق العنان بودند . راجع به روحانيان تقريبا هيچ نمىدانيم .
گويا ، در نيمهء دوم دورهء اشكانيان كوششهايى براى تدوين قطعات باقىمانده از نوشتههاى مقدس مزديسنا به عمل آمده باشد ؛ ولى ، از ادبيات دينى مزديسنا در دورهء اشكانيان هيچ به جاى نمانده است . از كتيبههاى رسمى شاهى تنها چند كتيبهء يونانى موجود است . نهضت ملى مذهبى ، كه از سال پنجاه ميلادى به بعد پديد آمد ، مىتواند گواهى بر عوض شدن تدريجى خط يونانى روى سكهها و گزارشهاى متداول دربارهء شاه بلاش باشد كه دستور جمعآورى قطعات پراكندهء اوستا را داد . متأسفانه ، اين اطلاعات بسيار ناقص است و مدارك متقنى براى تأييد آن در دست نيست . بدتر از همه اينكه ، جانشينان اشكانيان ، يعنى ساسانيان ، آنچه را ممكن بود حاكى از مطالبى به سود پارتها باشد ، عمدا و مغرضانه ، نابود ساختند و به تحقير آن همت گماشتند . بعيد نيست كه پارهاى از آنچه ما امروز به ساسانيان نسبت مىدهيم ، پيش از آنان ، به وسيلهء اشكانيان پارتى انجام شده باشد .
كهنترين آثار زبان فارسى ميانه
اين آثار ، كه حتى در سدهء پنجم ق م هم وجود داشته ، عبارت است از واژههاى پارسى ، كه در زبان آرامى وارد شده و در پاپيروسهاى يهودى كه در الفانتين كشف شده به چشم مىخورد ، و نيز نامهاى خاص ايرانى و چند اسم عام در متون كتيبهها و پاپيروسهاى آرامى و اسفار متأخر كتاب مقدس ، و نيز كلماتى در آثار نويسندگان يونانى ( در مورد اخير غالبا به شكلى كاملا تغيير يافته ) . افزايش عناصر آرامى در ايران ، در دوران پس از مرگ اسكندر كبير ، سرانجام ، منجر به پيدايش الفبايى براى فارسى ميانه براساس الفباى بدون حروف صدادار سامى غربى گشت . بين خط سامى و خط فارسى ميانه ، كه سابقا پهلوى كلدانى « 1 » ناميده مىشد و امروزه پهلويك خوانده مىشود ، اختلاف زيادى وجود ندارد . كهنترين اسنادى كه به اين خط پارتى نوشته شده قطعاتى از اسنادى است كه در سرزمينهايى كه روزگارى قلمرو پارتها بوده كشف شده است و ، در زمان حاضر ، به وسيلهء پژوهندگان شوروى منتشر مىشود . اين اسناد ظاهرا متعلق به سدهء دوم ق م است . پس از آنها ، سند ديگرى است كه با الفباى اشكانى نيز نوشته شده و عبارت از قرارداد خريدى است كه در سال 1909 ، در آورامان « 2 » ، در كوهستان زاگرس ، در كردستان به دست آمده و تقريبا متعلق به سال 87 ق م است . اصل اين قرارداد ، كه
هامش
( 1 ) .Chaldaeopahlavi( 2 ) .Awroman