كوچك تقسيم شد . مؤلفان تازى اين شاهكها را ملوك الطوايف ، يعنى شاهان قبايل مىنامند .
از زبان سلسلههاى هخامنشى هيچ بهجاى نماند ؛ ولى ، براى زبان يونانى رقيب بزرگى به صورت زبان سامى آرامى پيدا شد كه سابقا هم زبان محاورهاى سراسر آسياى مقدم شده بود .
عنصر زرنگ ، چابك ، بخرد و كارآمد سامى ، با استفاده از اوضاع جديد ، براى خود ، مخصوصا از لحاظ اقتصادى ، وچهه و اعتبارى درست كرد ؛ زيرا غنىترين نواحى از لحاظ بازرگانى ، صنعت و كشاورزى را كه سوريه و بابل بود در تصرف داشت . باوجود اين ، جانشينان سلوكوس موفق نشدند امپراتورى را همان وسعت نخستين نگه دارند . مقارن سال 250 ق م ، در خاور ايران ، دو امپراتورى به وجود آمد كه يكى قلمرو طبقهء بزرگان ارتشى يونانى و مركزش باكتريا « 1 » ، و ديگرى كشور سكنهء بومى واقع در پارت بود كه به وسيلهء دودمان اشكانيان تأسيس شد . دولت جديد پارتى در ابتدا بين سلوكيدها و يونانىهاى باكتريايى وضع دشوارى داشت ؛ ولى ، تحولات مناسبات بين المللى بالاخره وضع مساعدى براى اين دولت پديد آورد . انقراض دولت باكتريايى و پايان آن بر اثر مهاجرت ملتهاى آسياى ميانه ، موانع را از پيش پارتىها براى حركت به سوى خاور برداشت . در باختر ، رومىها در رفع دشوارىهاى پارتها سهيم بودند ؛ بدين معنى كه با پيروزىهاى جنگى خود دولت سلوكيد را ناتوان و سرانجام مسخر ساختند ( 64 ق م ) . دولت پارتى در برابر حملات آسياى ميانه ايستادگى كرد و تا هنگام انقراض خود ( 224 - 227 م ) حريف خطرناكى براى امپراتورى روم به شمار مىرفت .
ابداعات ادبى دورهء پارتها
راجع به ابداعات ادبى ايران در دورهء اشكانيان فقط اطلاعات ناچيزى در دست داريم . حماسهء پهلوانى وجود داشته كه متأسفانه ، الان ، هيچ چيز كه اصالتش مسلم باشد بهجاى نمانده ؛ ولى ، اين اشعار بر حماسههاى ارمنى نيز تأثير گذاشته است كه از آن قطعهاى در يك قسمت سرود واهاگن « 2 » ( صنم كهن ارمنى از دوران بتپرستى كه به ايرانى ورثرغن « 3 » گويند ) بهجاى مانده است . زبان فارسى ميانه ، مخصوصا در عصر اشكانيان ، زبان ارمنى را متأثر ساخت ، چنانكه ، در زبان ارمنى ، هزار و پانصد واژهء دخيل ايرانى از آن دوران يافت مىشود . همانسان كه از
هامش
( 1 ) . نام قديمى سرزمين ميان رشتهكوههاى هندوكش و آمودريا ، كه مركز آن باكترا ( بلخ كنونى ) بود . مأخوذ از دايرة المعارف فارسى .
( 2 ) .Vahagne( 3 ) .Vrthraghna