بدان جان تازهاى دميد . اين تجديد بنا و عظمت امپراتورى موضوع معروفترين يادگار او ، سنگنبشتهء بهستان ( بيستون ) ، است . در آن روزگار ، ضبط نوشتهها بهصورت كتيبه خيلى رايج بود و سنگنبشتهء بيستون بهترين و مهمترين ثمرهء كتيبهنگارى ايرانى است . ايرانىها خط اكدى را سرمشق قرار داده خط ميخى را اختراع كردند ، ولى ، الفباى ايرانى ، بر خلاف سرمشق آن ، داراى حروف مصوته و حروف هجايى است . امروز ، از زمان هخامنشيان هيچ كتابى در دست نيست و زبان اين سلسلهء قديمى ايران فقط در سنگنبشتهها محفوظ مانده است . اين زبان نسبت به زبانهاى باستانى هندى و زبان زرتشتى گاثاها ، از لحاظ صورتهاى صرفى فقيرتر است ، و نيز بايد توجه داشت كه تعداد سنگنبشتهها كم و مضامين آن غالبا شامل اصطلاحات ثابت و مطنطن است . مطالب اين سنگنبشتهها داراى زمينهء معنوى خاص خود است . « تأكيد بر قدرت شاهى » نشانهء بارزى از استبداد شرقى است . پادشاه با استظهار به عنايت خدا ، اهورامزدا ، سلطنت مىكند . او بالاترين و تنها فرمانرواى قانونى بر روى زمين است . ايستادگى در برابر او يا انكار حقش دروغ « 1 » محسوب مىشود كه بنابر مبانى اخلاقى ايران باستان بزرگترين گناه است . داريوش ، با كمك خداوند ، با دشمنان جنگيده مدعيان تاج و تخت را به سختى كيفر مىدهد . سرداران نجيبزادهء وى بندگان « 2 » اويند و بزرگترين وظيفهشان وفادارى است . همان برترى را كه اهورامزدا در آسمان نسبت به ملتزمين خود دارد شاه شاهان ، پادشاه بزرگ ، پادشاه كشورها ، از حبشه تا به هندوستان ، در زمين ، نسبت به درباريان و تيولداران و رعاياى خود دارد . در شاهنشاهى هخامنشى ، نحوهء حكومت كاملا پيرو مناسبات بين پادشاه و رعاياى او ، يعنى مبتنى بر نسبت اقتدار طرفين ، بود . همينكه اطرافيان احساس ناتوانى در شاه مىكردند ، از فرمانبردارىشان مىكاست و هر زمان كه شاه بيدادگرى سختگير و بىپروا بود ، هرآينه ، بر آن مىافزود .
در شاهنشاهى هخامنشى ، علاوه بر زبان باستانى ايرانى كه در دربار صحبت مىشد ، زبانهاى ديگرى از قبيل اكدى و ايلامى نيز رسميت داشت ؛ چنانكه ، كتيبههاى زبانهاى مصرى ، يونانى ، آرامى ، زبان رعاياى سكايى ( كه ايرانيان به آنان سكا مىگفتند ) و زبانهاى سرزمينهاى ديگر رسميت داشت . چنانكه كتاب مقدس در چند جا حاكى است ، دبيرخانهء شاهنشاهى در مراوده با يهوديان از زبان آرامى استفاده مىكرده است « 3 » . يهوديان از سدهء پنجم
هامش
( 1 ) .drauga( 2 ) .bandaka( 3 ) . آيهء 9 از باب هشتم كتاب استر چنين است : پس در آن ساعت ، در روز بيست و سوم ماه سوم ، كه ماه سيوان باشد ، -