سياستهاى جنگى وى از آن هم به مراتب كمتر به سود كشور بود . به خانهاى خراسان امتيازاتى داد تا سلطنت جابرانهاش را تكيهگاهى باشند . در نتيجه ، اين خانها موقعيت خاصى يافتند و ناسازگارى با آنها سقوط نادر را در پى داشت 2 . همچنانكه برآمدن نادر ايران را متحد ساخته بود ، قتلش منجر به تجزيهء مجدد كشور و اغتشاشاتى گشت كه تا پايان قرن دوام يافت . در اين مدت ، كشور متأسفانه فقط در يك فاصله بسيار كوتاه دوران حكومت كريم خان زند ( 93 - 1173 ه . ) از صلحوصفا برخوردار بود . وى كردى « 1 » بود از خاندانى ساده و غير متعين ، ولى نيكنفسى و فضايل انسانىاش نه تنها نسبت به اوضاع و احوال ايران ؛ بلكه ، بهطور كلى ، براى روزگارى كه در آن مىزيست ، خارق العاده بود . با آنكه بر تمامى ايران ، به استثناى خراسان ، حكومت داشت ( پايتختش شيراز بود ، زيرا اين شهر در وسط مراتع عشايرى قرار داشت كه وى بدانها متكى بود ) 3 ، هيچ عنوانى را جز « وكيل » صفويه كه وجود خارجى نداشتند نپذيرفت . تا پيش از برآمدن او اوضاع چنان آشفته و پريشان بود كه بعضى آن را به انقلاباتى كه تهاجم مغولان و دوران تيمور را در پى داشتند تشبيه مىكنند . كريم خان براى بهبود وضع كشاورزى و پيشه و هنر و بازرگانى گامهايى برداشت . براى تقويت بازرگانى خارجى به انگلستان و هلند امتيازاتى داد . البته ، نمىتوان ناديده گرفت كه او بود كه با كاپيتولاسيون موافقت كرد . « 2 » توجه وكيل عمدتا به شيراز معطوف بود كه ، بنا به مشهور ، در دوران زنديه ، به پاريس كوچكى تبديل شده بود . ثروتى كه پيش از آن از تاراج هندوستان به دست آمده و پس از قتل نادر به اطراف پراكنده شده بود دوباره در اين شهر ، كه در صلحوصفا آرميده بود ، جمعآورى گشت . كريم خان كوشا بود كه افزارمندهاى هندى را ، كه نادر شاه به ايران آورده بود و پس از مرگ او در سراسر ايران پخش شده بودند ، در پايتخت خود متمركز سازد . بناهاى باشكوهى در شيراز ايجاد كرد ، ولى با شعر و شاعرى چندان آشنايى و رابطهاى نداشت . فقط ، بعد از او ، على مردان خان ( 9 - 1193 ه . ) تا حدى بدانها توجه كرد و شهاب ترشيزى را بر آن داشت كه تاريخ زنديه را به شيوهء شاهنامه به سلك نظم كشد . ولى ، چنين مىنمايد كه جنبوجوش نشاطانگيز شيراز براى ادبيات چندان مساعد نبوده است .
در دوران حكومت ناتوان شاه سلطان حسين و در پايان غمانگيز صفويه و در عهد
هامش
( 1 ) . واضح است كه مؤلف در اينجا دچار اشتباه شده و بهجاى لر ، كرد نوشته است .
( 2 ) . مؤلف در اينجا نيز سخت در اشتباه است ، زيرا مبدأ تاريخى كاپيتولاسيون عهدنامهء تركمانچاى بود . اين هردو اشتباه در نسخهء انگليسى هم ، كه نه سال بعد از نسخه آلمانى انتشار يافته ، تكرار شده است .