فتحعلى شاه گرد آمده بودند . سيد احمد هاتف اصفهانى ( وفات : 1198 ه . ) و دوستان جدايىناپذيرش ، حاجى لطفعلى بك آذر « 1 » ( وفات : 1195 ه . ) ، استاد قصيده و مؤلف تذكرهء آتشكده ، و حاجى سليمان صباحى ( وفات : 1218 ه . ) 5 از جملهء شاگردان بيرون از شمار اويند . هاتف شهرت خود را مديون ترجيعبند بىنظيرى است كه دربارهء يك واقعهء عرفانى سروده . منظومهاى است به همهء مضافات سنتى ، يعنى عشقيات و خمريات ، مزين ، و در عين حال ، داراى شيوهء بيانى بيش از حد متعارف ساده و تجسمى است حاكى از عالىترين درجهء معرفت ، به صورتى روشن و خالى از تصنعات و دشخوارىهاى غيرقابل فهم دورهء پيشين . اين منظومه يكى از بهترين تراوشهاى هنر شاعرى فارسى در سدهء دوازدهء هجرى و به مراتب رفيعتر از آثار ديگر اين شاعر است .
حزين
شيخ محمد على حزين ( 1103 - 1180 ه . ) نويسندهاى مهم است و تقريبا در مرز دورهء « بازگشت » جاى دارد 6 . پس از فرار از اصفهان ، كه در محاصرهء افغانها بود ، ده سال تمام ، در اطراف و اكناف ايران سرگردان بود ، تا اينكه به سال 1734 به هندوستان رسيد . باوجود اينكه در اين ديار به گرمىاش پذيرفتند ، دمى از انتشار شبنامه براى ابراز عدم دلبستگى خود نسبت به كشور ميزبان و مهماندوست خود نياسود ، و با اين همه ، در آنجا رحل اقامت افكند .
بينوايىها و درماندگىهاى وحشتناكى را كه در مسافرتها ناظر آن بود ، به سال 1153 ه ، ضمن خاطرات خود ، زير عنوان تذكرة الاحوال توصيف مىكند . اين كتاب سند پرارزشى براى شناسايى حيات فرهنگى و اجتماعى آن روزگار است . جاى بسى تأسف است كه اين تماشاگر تيزبين هندوستان را وارد حلقهء توصيفات خود نكرده است . ظاهرا از آنرو بدان مبادرت نكرد كه او نيز ، چون بيشتر شاعران ايرانى كه به هندوستان گريخته بودند ، از سكونت در اين سرزمين خوشدل نبوده است . آثار متعدد منثورش 7 منجمله عبارت است از دو تاريخ كوچك ، يك تذكره دربارهء اديبان معاصر ، رسالاتى در اسبشناسى و جانورشناسى . « 2 » با آنكه به هيچوجه نمىتوان وى را شاعرى بىقريحه پنداشت ، در به كار بردن صحيح زبان و در اقتباس معانى ديگر شاعران دقت لازم را مبذول نمىداشت . در سرودن شعر هم ، با چهار
هامش
( 1 ) . مراد لطفعلى آذر بيگدلى است .
( 2 ) . ديوان شعر ، تاريخ حزين ، فرسنامه ، خواص الحيوان ، تذكرة الاحوال و تذكرة المعاصرين .