صورت تحقق ، نظامى فئودالى مىداشت . حكمرانان با آنكه در افزايش قدرت نظامى خويش مىكوشند ، فاقد نبوغ و همت تيمورند ، هرچند كه تيمور را بايد بيشتر جنگآور و كشورگشا دانست تا بنيانگذار . انقطاع موقتى چكاچاك اسلحه موجب افزايش ثروت آنان به هزينهء پيشهوران و برزگران بود كه ، خواه به هنگام جنگ و خواه در زمان صلح ، بلاكش هستند .
خردهمالكين زير بار مالياتهايى كه از طرف حكومت مركزى وضع شده كمر خم كردهاند و در اجراى تعهدات خود و پرداخت باج به مالكان فئودالى كه مستقيما بر آنان فرمانروايى دارند واماندهاند . دوشادوش پيشهوران بايد براى حفر قنوات و ساختن استحكامات و ابنيهء دربارى و مساجد و جز آنها تن به بيگارى دردهند . هيچيك از اين تحميلات متوجه مالكان بزرگ و بالاخص خاندانهاى بىشمار منسوب به تيموريان نبود . درباريان ، سادات و روحانيان طراز اول نيز از آن معاف بودند ، چنانكه اين طبقات ، به تنهايى تمام درآمدها را در اختيار داشتند و قدرت نيز فقط در دست آنان بود . اغتشاشات مذهبى جز دستآويزى براى نشان دادن نارضايى و نكبت ملت نيست ، و در حقيقت ، شيوهء متداول آن زمان براى ابراز مقاومت ناداران و ستمكشان در برابر دارايان و ستمگران است . لكن ، بايد تصديق و تحسين كرد كه پارهاى از تيموريان ثروت خود را فقط خرج عياشى نكرده در راه مجاهدتهاى فرهنگى نيز صرف مىكردند كه اوج آن در هرات در عهد حكمرانى حسين « 1 » بود . در اينجا ، مقصود ما هنرهاى كوچك هرات مخصوصا كتابدوستى او و مكتب شعراى هرات است كه پيشوايى آن را جامى بزرگ ( وفات : 898 ه ) و مير على شير نوايى ( وفات : 906 ه ) ، وزير مشهور حسين ، به عهده داشتند . اين وزير مردى نجيب ، بشردوست ، هنرپرور و حامى آنچه زيبا بود به شمار مىرفت ، لكن هميشه با مخدومش اتفاقنظر نداشت . جامى چهرهاى درخشان در عرصهء زبان و ادب فارسى است و نوايى تركى سرشار از انتباه ملى و سرآمد در زبان جغتايى ( ازبكى كهن ) . اهميت اين زبان به حكم توجهى كه نجيبزادگان فرهيختهء جغتايى بدان دارند رو به افزايش است . مگرنه دربار شيراز هم براى خود شاعران ترك داشت . بدين مناسبت ، لازم است از بايسنقر ( وفات : 837 ه ) ، پسر شاهرخ ، كه يكى از خوشطبعترين كتابدوستان است ، ياد كنيم ؛ على الخصوص كه ، منجمله ، تدوين نسخهء معروف شاهنامه به وسيلهء او صورت گرفته است ( محمد قزوينى 4 در صحت اين مطلب ترديد دارد ) . از آنرو كه در هرات شكوفايى سنتهاى فرهنگى با سمرقند تفاوت داشت ، در آنجا درخت علوم دقيقه
هامش
( 1 ) . مراد حسين بايقراست .