حافظ طبعا رقيبان ، حريفان و دشمنانى نيز داشته است . تا آنجا كه بتوان به مندرجات پارهاى از تذكرهها اعتماد كرد ، خواجه عماد الدين فقيه كرمانى ( وفات : 773 ه ) ، كه در شهر خود پيشواى خانقاهى بود ، در زمرهء اينان است . وى آل مظفر را مدح مىگفت و اشعار تغزلى مىسرود . پنج مثنوى عرفانى نيز نگاشته است كه اولى آنها كتاب نفيس محبتنامهء صاحبدلان از سال 722 ه ، است . وى در غزل پيرو سبك خواجو يعنى همان كسى بود كه حافظ و كمال و سلمان نيز از او تبعيت مىكردند . از اينرو ، جاى شگفتى نيست كه ، به رغم همهء دشمنىها ( كه باتوجه به موقعيت عماد در مقام پيشوايى خانقاه و به عنوان فقيه بعيد به نظر نمىرسد ) ، بعضى از غزلهاى حافظ و عماد بههم نزديكاند . البته اين نكته دليل رابطهء مستقيم آندو با يكديگر نيست و كافى است كه هردو از سلمان و كمال و ديگران اقتفا كرده باشند .
خواجه نظام الدين عبيد اللّه ، كه به اختصار عبيد زاكانى قزوينى ناميده مىشود ، از اخلاف يك خانوادهء مورد احترام عربى الاصل است . هرچند كه دربارهء روابطش با حافظ روايتى در دست نيست ، ولى تنها اين واقعيت كه مردى با صفات و مشخصات او مدتى با حافظ در يك دربار در شيراز روزگار مىبرده و در آنجا فعاليت داشته ( وفات : 772 ه ) كافى است كه احتمال وجود رابطهء ميان آندو را به يقين مبدل سازد . حتى اين احتمال مىرود كه زاكانى با لحن هزلآميز خود حافظ را متأثر ساخته باشد 91 . البته ، هزليات زاكانى درست در نقطهء مقابل دنيايى قرار دارد كه جولانگاه انديشههاى جدى حافظ است . در اينجا ، بايد بىدرنگ اضافه كرد كه چنانچه واقعا بتوان يكى را هزلنويس خواند ، كسى جز او نيست كه در واقع ارتينو « 1 » ى ايرانى محسوب مىشود . حافظ هم انتقاد مىكرد ، لكن فقط از مردمانى از طبقات نزديك خودش و حال آنكه ، زاكانى هيچكس را معاف نمىداشت ، و بر خلاف غزلسراى شيرينسخن ، مركب تمسخر و استهزا را عنان رها ساخته غالبا تا مرحلهء بىنزاكتى و ركاكت پيش مىراند . با اين همه ، آثارى از وى چون اخلاق الاشراف و جز آن ، هر اندازه هم كه مختصر
هامش
( 1 ) .Pietro Aretinoشاعر هجانويس ايتاليايى در دورهء رنسانس ( 20 / 4 / 1492 - 21 / 10 / 1556 ) . پدرش كفاش و مادرش يك روسبى بود . با نامههايى كه در آن دشمنان خود را به باد ناسزا مىگرفت همه را سخت مرعوب ساخته بود .
خانه و زندگى مجللى داشت كه هزينهء آن را با اخاذى به وسيلهء نامههاى تهديدآميز و هزلآميز تحصيل مىكرد . به نام خودش سكه ضرب كرده به مردم تحميل مىكرد . امروزه كمدىها و مقالاتش صرفا از لحاظ تاريخ فرهنگ و اخلاق حائز اهميت است . نقل ازLexikon der Weltliteratur، ج 1 . ميشل زواكو رماننويس معاصر فرانسوى اين شاعر را وارد ماجراهايى كرده كه در دو رمان خود به نامLes amants de VeniseوLe Pont des Soupirsشرح داده است ( چنانكه پيداست اين تشبيه صحيح نيست ) .