حال آنكه پزشك و فيلسوف ، ابو على سينا ، در خارج از اين زمينه نيز فعاليت داشته است .
پدرش به مذهب اسماعيليه گرويد و خود او نيز با اين مكتب بيگانه نشد 17 . در همان كودكى ، استعدادى معجزهآسا از خود نشان داد . در شانزده سالگى ، نوح بن منصور سامانى را معالجه كرد ، و در نتيجه ، درهاى كتابخانهء معظم سامانيان را به روى خود گشود . آتشسوزى آن را حاسدان به وى نسبت دادند . برآشفتگى فئودالها و نارضايى طبقهء برزگران كه ، زير يوغ بندگى بودند ، منجر به بحران سلسلهء سامانى گشت كه ديگر در برابر هجوم قراخانيان ترك و سلطان محمود تاب ايستادگى نياورد . بىاعتقادى سروران جديد بخارا به لزوم اشاعهء دانش و ادب بين قاطبهء مردم و مرگ پدر وى را به ترك ميهن برانگيخت . از اين پس ، زندگى پر از كشاكش وى ، كه درعينحال از لحاظ ادبى فوق العاده بارور بود ، آغاز مىگردد . باوجود آن كه سلطان محمود كوشا بود وى را در دربار خود پاىبند سازد ، او نمىخواست و نمىتوانست در محيطى زندگى كند كه تسنن و روحانيان جاهطلب و خطرناك اين مذهب بر آن حكومت مىكردند .
ابتدا به خوارزم گريخت و از آنجا به نزد آل زيار رفت و چون دامنهء اقتدار زمامداران غزنه در ايران باخترى نيز كمابيش گسترده بود بو على فقط هنگامى توانست از قلمرو قدرت محمود بيرون رود كه به آل بويه روى آورد . ابتدا به رى شتافت ( حوالى 7 / 1016 ) و سپس به همدان و اصفهان رفت و به ترتيب شش سال و سيزده سال در آنجا به سر برد . مخصوصا در اصفهان بود كه رنجها كشيد و شادمانىها كرد . منصب وزارت يافت و به اتهام خيانت به كشور به زندان رفت . به سال 428 ه / 1037 م ، نه به علت پيرى ، بلكه در نتيجهء كار زياد و افراط در خوشگذرانى درگذشت و در همدان به خاك سپرده شد . ابو على سينا شهرت خود را مديون كتاب القانون فى الطب و اثر فلسفى كتاب الشفاء است . اينها مجموعههايى حاوى رئوس مطالب است - مجموعههايى كه ، در قرون وسطا شهرتشان در غرب هم كمتر از شرق نبوده و خلاصههاى كلاسيكى از معارف علمى آن روزگار بوده است ( هردو اثر ، مانند تمام آنچه از قلم او جارى شده ، جز چند استثنا ، به زبان تازى نگارش يافته است ) . « 1 » در داورىهايى كه دربارهء ابن سينا مىشود تناقضهايى باورنكردنى از ماترياليسم 18 انكارناپذير گرفته تا مسلكى كه « نه تنها متمايل به عرفان ، بلكه سراسر آكنده از آن است » 19 به چشم مىخورد . و اينكه مىبينيم كه در كتابهايى هم كه در زمينهء شعر و ادب است از ابو على سينا بحث مىشود نه به علت بقية البقاياى فوق العاده ناچيزى است كه از آثار ادبى او به دست ما رسيده ( اينها جمعا
هامش
( 1 ) . - ص 219 .