بدنى و نفسانى از اسباب فاعلى ، خواب و بيدارى ، انتقالات سنى « 1 » و تفاوت در سن ، و تفاوت در جنسيّت ، شغل و حرفه « 2 » و عادتها « 3 » و هر آنچه با بدن انسان تماس پيدا مىكند كه شامل عوامل سازگار با طبيعت بدن و عوامل ناسازگار با آن است « 4 » .
3 . سبب صورى
اسباب صورى تندرستى و بيمارى ، عبارتند از مزاجها و قوايى كه پس از مزاج به وجود مىآيند ، و تركيبها ( تركيب اعضاى بدن ) .
4 . سبب غايى
اسباب غايى تندرستى و بيمارى ، افعال « 5 » مىباشند و در شناخت افعال ، شناخت قوا « 6 » و همچنين شناخت ارواحِ « 7 » حمل كننده قوا ، لازم است چنانچه در مباحث آينده روشن خواهيم كرد .
پس آنچه گذشت ، موضوعات دانش و فن پزشكى است كه پيرامون بدن انسان از اين منظر كه چگونه در تندرستى به سر برد و چگونه بيمار مىشود ، ولى به جهت تتميم بحث پيرامون حفظ تندرستى و بهبودى بيمارى ، بايد از موضوعات ديگرى نيز ( كه به نوعى با موضوع تندرستى و بيمارى ارتباط دارد ) سخن به ميان آورد . « 8 »
هامش
( 1 ) تغيير سنى انتقال از سنى به سن ديگر كه سبب فاعلى براى تندرستى و بيمارى است ؛ مثلًا انتقال از سن كودكى ، سبب درمان بيمارى صرع در آنان مىگردد .
( 2 ) حرفه مانند : آهنگرى كه سبب نوعى تغيير در مزاج شخص مىگردد ( به گرمى و خشكى گرايش مىيابد ) .
( 3 ) عادتها تأثير شگفتى در مزاج انسان دارد تا آنجا كه ممكن است تحت تأثير عادات ، اشخاص با مزاج يكسان از خود واكنشهاى متفاوتى نشان دهند ؛ مثلًا سه جوان با مزاج گرم ، نفر اول به خوردن گرمى عادت دارد ، و نفر دوم به خوردن سردى ، و نفر سوم عادتى متوسط ، اين سه فرد با خوردن گرمى سه واكنش متفاوت از خود بروز مىدهند نفر اول احساس بدى نمىكند ، نفر دوم احساس ناخوشايندى مىكند ، و نفر سوم احساس بد كمترى دارد . ( گزيده از شرح آملى ، ص 24 )
( 4 ) مانند : ماساژ و استحمام و يا ضماد گذاردن و . . . .
( 5 ) افعال ، آنچه از بدن صادر شود مانند : هضم ، دفع ، جذب و . . . .
( 6 ) قوا ، به نيروهاى فعال در بدن اطلاق مىگردد ؛ مانند : قوه هاضمه ، دافعه ، جاذبه و . . . .
( 7 ) روح ، آنچه قوا را به اعضاى گوناگون بدن حمل مىكند .
( 8 ) شيخ الرئيس در كتاب كليات در دو موضع ( فن دوم و فن سوم ) به دو اعتبار شش امر حياتى را موضوع مباحث طبى قرار داده است . در فن دوم به اعتبار نظرى بيان خواص و خصوصيات و در فن سوم به اعتبار عملى ، بيان تدبير و شيوه تصرف در آنها .