1 . سبب مادى
اسباب مادى براى تندرستى و بيمارى ، به چيزهايى اطلاق مىشود كه تندرستى و بيمارى در بستر آنها عينيت مىيابد و نزديكترين سبب مادى آن ، عضو و روح است
( كه بدون هيچ واسطه ، موضوع تحقق تندرستى و بيمارى مىباشد ) و دورترين سببهاى مادى ، اخلاط « 1 » و از آن دور تر عناصر مىباشند .
موضوعيت « اخلاط و عناصر » براى تندرستى و بيمارى به اعتبار تركيب آنها است ، هر چند با استحاله نيز همراه باشد « 2 » ) زيرا اگر تركيب و استحاله به اعضاى بدن ، حاصل نشود ، سبب مادى براى تندرستى و بيمارى نخواهد بود ) . هرچه اين گونه ( يعنى با تركيب و استحاله ) ، وضع شود در نهايت به نوعى يگانگى كشانده مىگردد و آن يگانگى و وحدت در اين جايگاه ( تندرستى و بيمارى ) كه آن كثرت بدان ملحق مىگردد مزاج يا هيأت است .
بنا بر اين ، مزاج ، مقولهاى است به اعتبار استحاله و هيأت مقولهاى است به اعتبار تركيب « 3 » .
2 . سبب فاعلى
اسباب فاعلى براى تندرستى و بيمارى ، تمامى عوامل تأثير گذار بر بدن انسان ، شامل تغييردهنده حالات بدن ، يا نگهدارنده آن مىباشد ، اين اسباب عبارتند از :
هوا و متعلقات آن « 4 » ، غذاها و آبها و نوشيدنىها و متعلقات آن « 5 » ، استفراغ و احتباس « 6 » ، سرزمينها و اماكن مسكونى و متعلقات آن ، حركتهاى بدنى و نفسانى ، سكون و آرامش
هامش
( 1 ) منظور از اخلاط در اينجا همه رطوبات بدن است تا شامل رطوبات ثانوى نيز گردد .
( 2 ) موضوعيت يك چيز سه گونه تصور مىشود : 1 . گاه به صرف تركيب است و اجزاى تركيب به صورتهاى نوعى خود باقى مىباشند مانند : تركيب خاك و گچ و تركيب بدن از اعضاى آن . 2 - استحاله از نوعى به نوع ديگر بدون تركيب مانند اين كه چوب خاكستر گردد و مثال طبيعى آن نبات به خلط تبديل گردد . 3 . تركيب استحالى ؛ مواد با هم تركيب شوند بطورى كه صورتهاى نوعى خود را از دست داده و به صورت جديدى تبديل گردند ؛ مثال صناعى ، سكنجبين از تركيب سركه و عسل و مثال طبيعى آن ، تركيب عضو از اخلاط چنان كه در متن گفته شد .
( 3 ) مثل تركيب اعضاى آلى بدن از اعضاى يكسان و تركيب بدن از اعضاى آلى .
( 4 ) متعلقات هوا ، شامل تغييرات فصلى ، خاك ، باد ، كوه ، دريا ، شمالى و جنوبى بودن يا تغييرات غير طبيعى ؛ مانند هواى وبايى .
( 5 ) شامل ترتيب بين غذا ، و آبهاى معدنى ، و شور . . . .
( 6 ) استفراغ ، تخليه مواد آسيب رسان از بدن شامل : اسهال ، ادرار ، قى ، عرق و فصد ، و احتباس ، نگهدارى مواد مفيد در بدن است .