آنچه گذشت خلاصهاى از باورهاى دو گروه ( اماميه و اشاعره ) در باب عدل بود .
نظريه اماميه در توحيد نيز همانند رأى ايشان در عدل است . به نزد آنان خداوند يگانه و قديمى است كه جز او خدا و قديمى نيست . به چيزى ماننده نمىباشد و جنبش و سكون بر او محال است . از ازل زنده ، توانا ، دانا ، درككننده ، بدون نياز به اشياء ، رقم زن سرنوشت و زندهكننده بوده است . آفرينندگان را پديد آورده ، فرمان داده ، باز داشته و پيش از آفرينش ايشان فرمان دهنده و باز دارنده نبوده است .
مشبهه گفتهاند : خداوند همانند آفريدگان است و او را به اندامها وصف كردهاند و پنداشتهاند كه او پيوسته فرمان دهنده و باز دارنده بوده است ، حتّى پيش از آفرينش . از اين امر و نهى نه خود طرفى بسته و نه ديگرى . پس از ويرانى جهان و حشر و نشر نيز پيوسته آمر و ناهى خواهد بود . « 1 » انديشه مشبهه در اين باب همانند فكر اشعرى است زيرا اشعريان هم خداوند را داراى صفات قديم مىدانستند كه خدا ، جزء يا غير از خدا نيستند و اگر آن صفات نباشند پروردگار توانا و زنده نخواهد بود « 2 » ، خداوند از اين نسبت پيراسته باد .
يكى از آراى اماميه اين است كه پيامبران خدا و امامان او از گناهان و امور خواركننده و نفرت انگيز ، منزهند . اماميه به گراميداشت اهل بيتى كه خداوند به دوستى ايشان فرمان داده و آن را پاداش رسالت ساخته است ، اقدام مىكنند : « بگو بر اين رسالت مزدى
هامش
( 1 ) . ابو منصور بغدادى در كتاب خود الفرق بين الفرق ص 37 ( ط مصر ) مىگويد : « مشبهه بر دو گونهاند ، برخى ذات بارى را به ذات غير او تشبيه كردهاند و گروهى صفات او را به صفات ديگرى . هر يك از اين دو گروه نيز به گروههاى مختلف تقسيم مىشوند . » احمد بن حنبل و پيروان او از حنابله و ديگران چون ابو الحسن اشعرى و وهابيان در تشبيه با هر دو گروه موافقند . بنگريد به « الابانه في اصول الديانه » اشعرى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 92 ، 93 ، 103 ، 108 ، تاريخ كامل ، ج 6 ، ص 248 ، تفسير كشاف ، ج 1 ، ص 301 ، منهاج السنه ، ج 2 ، ص 240 الى 278 ، الرسائل الخمس به نام الهدية السنية ، ص 97 - 99 و در رساله پنجم ، ص 105 و مجموعه رسائل ، ج 1 ، ص 429 .
( 2 ) . الملل و النحل ج 1 ص 95 .