پندار ابو حنيفه با گفتار خداوند همگام نيست : « براى كسانى كه سوگند مىخورند كه با زنان خويش نياميزند چهار ماه مهلت است . پس اگر باز آيند ، خدا آمرزنده و مهربان است و اگر عزم طلاق كردند ، خداوند شنوا و داناست . » « 1 » در اين آيه خداوند مدت انتظار را از آن مرد دانسته است و در آن مدت كسى نمىتواند چيزى از مرد بخواهد ، به ديگر سخن حاكم نمىتواند از او طلاق يا بازگشت را مطالبه كند ، همان گونه كه در بدهى و دين مدتدار ، طلبكار تا انقضاى مهلت ، حق مطالبه ندارد .
سپس بازگشت با حرفى كه در عربى به معناى تعقيب و توالى ( فاء ) است آمده و طلاق نيز با حرف عطف ، مانند بازگشت قرار داده شده ، يعنى بازگشت يا طلاق كه هر دو چون مدت انتظار از آن مرد و حق اوست ، بايد پس از پايان مدت باشد نه در آن ؛ و هر يك از دو تصميم بايد با عمل مرد صورت گيرد نه آنكه صرف گذشتن وقت ، سبب طلاق زن باشد .
حنفيان طلاق را مانند بازگشت ، وابسته به عمل و فعل مرد نمىدانند بلكه پايان مدت را براى تحقق جدايى كافى مىدانند . « 2 »
دليل ديگر اينكه خداوند در فرض بازگشت ، خود را به صفت آمرزش و بخشش معرفى كرده و در صورت طلاق به صفت ، شنوا ، زيرا در بازگشت ، اگر چه مرد گناهى مرتكب نشده اما مانند كسى است كه نيازمند آمرزش است ؛ اما در فرض طلاق ، هنگامى صفت شنوا معنى دارد كه طلاق به عمل و تقاضاى او باشد و اين تقاضا و طلاق ، شنيده مىشود ( مورد عنايت قرار مىگيرد ) اما اگر گذشت وقت سبب جدايى باشد ، پس طلاقى وجود ندارد تا شنيده شود .
12 - اگر مرد پس از پايان مدت ، از هر دو امر خوددارى كند و به دفع الوقت بپردازد ،
هامش
( 1 ) . بقره : 226 ، 227 .
( 2 ) . احكام القرآن ، ج 1 ، ص 260 و الهدايه ، ج 2 ، ص 9 .