است و شرط بجا آورده شده چه معنايى براى ثبوت خيار وجود دارد ؟ و اگر در اين مورد خيار هست پس بايد در تجارتى كه كالا حاضر است نيز خيار باشد .
3 . خريدار و فروشنده تا زمانى كه در مجلس معامله هستند خيار دارند . ابو حنيفه و مالك به چنين خيارى معتقد نيستند « 1 » ولى پيامبر به خلاف آنها فرمود : « هر يك از دو طرف معامله تا هنگامى كه از هم جدا نشدهاند ، خيار دارند . » « 2 »
4 - طرفين به حسب آنچه با هم توافق كردهاند ، خيار شرط دارند .
مالك مىگويد . اين امر به حد نياز جايز است مثلا در لباس و مانند آن يك روز ( يا دو روز ) و نه بيشتر و اگر كالا بگونهاى باشد كه از ميان نرود يك يا دو ماه . . .
ابو حنيفه و شافعى برآنند كه بيشتر از سه روز جايز نيست . « 3 » همه اين فقها با گفتار خداوند مخالفت كردهاند كه : « خداوند معامله تجارت را حلال گردانده است . » « 4 »
و سخن پيامبر : « مؤمنان در گرو شرطهاى خويشند . » « 5 »
5 . فروش چيزى به نحو مشروط ، با شرطى كه رايج باشد ، مانعى ندارد .
ابو حنيفه و شافعى هم معامله و هم شرط را باطل مىپندارند « 6 » ولى آيه و روايت پيشين بر بطلان رأى آنها گواه است .
6 . اگر معامله را در روز انجام دهند و شرط خيار را تا شب قرار دهند با فرا رسيدن شب ، خيار ساقط مىشود و اگر عقد بيع در شب انجام گيرد و شرط خيار را تا روز بنهند با طلوع فجر ثانى خيار ساقط است .
هامش
( 1 ) . الفقه على المذاهب ، ج 2 ، ص 173 ، الهدايه ، ج 2 ، ص 17 و الموطأ ، ج 2 ، ص 161 .
( 2 ) . الهدايه ، ج 1 ، ص 17 ، التاج الجامع للاصول ، ج 2 ، ص 203 ، الام ، ج 3 ، ص 4 و الموطأ ، ج 2 ، ص 161 .
( 3 ) . بداية المجتهد ، ج 2 ، ص 174 و الفقه على المذاهب ، ج 2 ، ص 178 و 179 .
( 4 ) . بقره : 275 .
( 5 ) . بداية المجتهد ، ج 7 ، ص 248 .
( 6 ) . الهدايه ، ج 2 ، ص 21 ، بداية المجتهد ، ج 2 ، ص 177 و الام ، ج 3 ، ص 8 .