15 - زكات بر مديون واجب است ولى ابو حنيفه آن را واجب نمىداند « 1 » و با عموم قرآن مخالفت ورزيده كه : « از داراييهايشان صدقه بستان » « 2 » و عموم سخن پيامبر : « در پنج شتر ، گوسفندى است . » « 3 »
16 - مكروه است مالى را كه به اختيار صدقه داده ، دوباره مالك شود ولى اگر با آن معامله كند ، تجارت او صحيح است و مالك چنين تجارتى را صحيح نمىداند . « 4 »
17 - در هر غنيمت جنگى يا غير جنگى ، خمس واجب است . فقهاى سنى تنها در غنايم جنگى خمس را واجب مىدانند « 5 » رأى آنها با فرمان خدا ناسازگار است : « بدانيد ، كه هر گاه چيزى به غنيمت گرفتيد ، خمس آن از آن خداست . . . » « 6 »
هامش
( 1 ) . الهدايه ، ج 1 ، ص 68 ، الفقه على المذاهب ، ج 1 ، ص 602 و بدايه المجتهد ، ج 1 ، ص 226 .
( 2 ) . برائت : 103 .
( 3 ) . منتخب كنز العمال ، ج 2 ، ص 495 از صحاح و سنن .
( 4 ) . الموطأ ، ج 2 ، ص 224 .
( 5 ) . الهدايه ، ج 2 ، ص 105 ، تفسير كبير ، ج 15 ، ص 165 و روح المعانى ، ج 10 ، ص 511 .
( 6 ) . انفال : 41 .
ابن منظور در لسان عرب مىگويد : الغنم ، رسيدن به چيزى بدون رنج است و چيزى را به غنيمت گرفت يعنى به آن دست يافت . قاموس و تاج العروس نيز اين گونه معنا كردهاند .
راغب در مفردات مىنويسد : غنيمت از غنم است ، سپس در هر چيزى كه شخص بدست آورد ، به كار رفته است ، خواه آن چيز از ناحيه دشمن باشد يا نباشد .
در محل خود ثابت شده است كه شأن نزول آيه مخصص عموميت آن نيست و تخصيص آيه به غنايم جنگى ، بىدليل است . وانگهى گفتار پيامبر نيز با آن مخالف است كه فرمود : « در ركاز خمس است . پرسيدند :
ركاز چيست ؟ گفت : زر و سيمى كه خداوند از آغاز آفرينش زمين در آن نهاده است . » ( سنن بيهقى ، ج 4 ، ص 152 ، مسند احمد بن حنبل ، ج 1 ، ص 314 و مسند شافعى ، ص 370 ) در قاموس ( ج 2 ، ص 183 ) آمده است : « ركاز ، دفينههاى جاهليت و پارههاى طلا و نقره معادن است . » ابن اثير نيز در نهايه ( ج 2 ، ص 258 ) چنين گفته است . او از مسند احمد و شافعى در مسند خود ، ( ص 370 ) از ابن عباس نقل كردهاند كه از او در باره عنبر پرسش كردند و ابن عباس پاسخ گفت : « اگر در آن سودى باشد ، خمس نيز واجب است . » پيامبر فرمود : « درون و برون زمين و درهها و دشتها از آن شماست كه از آب و گياه آن