اشاعره در اين مسأله با معقول و منقول مخالفت كردهاند و گفتهاند كه همه تكاليف ، تكليف به محال و فوق طاقت هستند « 1 » ؛ زيرا هر طاعت ، معصيت ، شرك ، گمراهى و جز اينها ، از سوى خداست و دو قادر بر يك فعل گرد نمىآيند . خداوند كه در اين حال بندگان را مكلف گردانده در واقع او را به عملى فرمان داده كه خود انجام دهنده آن بوده و چنين فرمانى ، تكليف به محال است .
آيا خردمندى مىپسندد كه چنين رأيى را برگزيند ؟ انديشهاى كه لازمه آن تكذيب خدا و كفر است ؟ مباحث ديگر تكليف بيان شد .
فصل دوم : در باره دلايل
بحث اوّل : كتاب گرانسنگ خدا
دستيازيدن و تمسّك به كتاب تنها ، به مذهب اماميه و پيروان ايشان از معتزله ، صحيح و قابل اثبات است . اين مبنا با مذهب اشاعره سازگار نيست زيرا كلام نزد ايشان قائم به ذات خداست و اين كتاب ، حكايتى از آن است . « 2 » اشاعره كه خداوند را زشتكار و فاعل بديها مىدانند « 3 » نمىتوانند قرآن را صادق بدانند ، اما به مذهب اماميه و معتزله ، مفسده در باره خداوند جارى نيست و قرآن صادق است .
كلام نزد ما حروف و صداهايى است كه به اجسام قيام دارد و ممتنع است كه خداوند بدون قرينه ، خلاف ظاهر آنها را اراده كرده باشد .
هامش
( 1 ) . جمع الجوامع و حاشيه آن از بنانى ، ج 1 ، ص 206 ، 207 ، 208 ، المستصفى ، ج 1 ، ص 55 و شرح العقائد تفتازانى ، ص 109 و حاشيه كستلى بر آن ص 112 .
( 2 ) . الملل و النحل شهرستانى ، ج 1 ، ص 95 و 96 ، العقائد نسفى ، ص 105 و شرح العقائد تفتازانى ، ص 109 و 89 .
( 3 ) . همان .