بندگان بجا مىآورند ناتوان باشد . نيز خلاف مذهب ( اشعرى ) است كه وقوع فعل از او باشد و انگيزه از بنده ؛ چون اگر آفريننده همه چيز خداوند است بايد انگيزه نيز مخلوق او باشد . وانگهى قدرت و انگيزه يا دو اثر و دو امر ايجادكنندهاند كه در فعل مدخليت دارند پس مخلوق خدا هستند و يا مانند رنگ و طول در عمل دخالتى ندارند . پس اگر اين فعل از او صادر شده باشد جايز است كه همه افعال منسوب به ما از ما باشد . « 1 »
بطلان فرض دوم از آن روست كه اگر خداوند خالق همه افعال باشد و قدرت و انگيزه بندگان نقشى نداشته باشد كتابت و بافندگى از كسى كه به اين صناعات آشنا نيست و برگرفتن كوه و حركت از مورچه و مرد زمينگير سرزند و تفاوتى ميان ناتوان و توانا بر جا نماند حال آنكه به ضرورت ميان آن دو تفاوت است .
ص ) جاهل يا محتاج دانستن خداوند نيز از لوازم انديشه اشعرى است . زيرا كسى كه
هامش
( 1 ) . عبارت : و لانه يستلزم خلاف المذهب و هو وقوع الفعل منه و الداعى من العبد ، اذ لو كان من اللَّه تعالى لكان الجميع من عنده و لان القدرة و الداعى ان اثرا فهو المطلوب و الا كان وجودهما كوجود لون الانسان و طوله و قصره و من المعلوم بالضرورة انه لا مدخل للون و الطول و القصر في الافعال « و اذا كان هذا الفعل صادرا عنه جاز وقوع جميع الافعال المنسوبه الينا منا . » بخش اخير عبارت كه با « » مشخص كردهام كاملا مفهوم نيست و اين استدلال را - بحسب جستجوى خود - در جايى نيافتم . تفسيرهايى براى واپسين جمله مىتوان يافت دو وجه را به ترتيب قوت آنها بيان مىكنم :
الف : و در « و اذا » استيناف باشد و كلام دليلى ديگر و ضمير عنه به انسان باز گردد بدينسان معناى استدلال آن خواهد بود كه افزون بر دلايل ديگر ، اگر قدرت و داعى را فعل انسان بدانيم پس مؤثر بودن آدمى در فعلى را پذيرفتهايم و مىتوان همه افعال منسوب به انسان را مخلوق او دانست .
ب : و ادامه استدلال قبل باشد و ضمير عنه به خدا باز گردد و با اين فرض ، مىگويم اگر داعى و قدرت نقشى در فعل ندارند و مانند طول و قصر هستند و در عين حال باز آنها را در صدور فعل از خدا مؤثر مىدانيد ، جايز دانستهايد كه غير مؤثرى در ايجاد فعل مؤثر باشد ، پس انسان - كه به رأى شما غير مؤثر است - مىتواند خالق افعال خود باشد . وجه اول نيكوتر است اما وجه دوم نيز مىتواند صواب باشد . ( م )