نبوى است » . مناوى گويد : منظور از « جميع » همه آن چيزهايى است كه به سيوطى رسيده ، نه جميع در نفس الامر ؛ زيرا هيچ كس تا آخر عمر بر گردآورى آن موفق نمىشود .
( 1 ) مؤلف گويد : جمع الجوامع كتاب بىنظير و گرانقدرى است در هشت مجلّد كه سنجيده گردآورى شده و آشنايى مردم را با كلمات پيغمبر ( ص ) بزرگوارشان آسان ساخته ، به علاوه ، راويان و مآخذ را هم معرفى كرده است . پس منّت بزرگى بر مسلمانان دارد . شيخ صالح مقبلى يمنى نيز در العلم الشامخ ، سيوطى را به عنوان عالم بىمانند كه موفق به برآوردن آرزوى بزرگى شده است ، مىستايد . ابن الهندى در مقدمهء كنز العمال گويد : سيوطى بر بسيارى از كتابهاى تدوين شده ائمه حديث آگاهى يافته ، و با توجه به شيوايى الفاظ و فوايد بسيار ، مجموعهاى بزرگتر از كتاب او وجود ندارد .
( 2 ) سيوطى در مقدمه جمع الجوامع گفته كه كتابش در دو بخش است : بخش اول متن كلمات پيغمبر ( ص ) با سند تا صحابه ( از يك تن تا ده تن ) كه صحيح يا حسن يا ضعيف بودن حديث معلوم شود ، و بخش دوم ، احاديث فعلى محض يا مشتمل بر قول و فعل يا سبب يا مراجعه است ، به ترتيب مسندهاى صحابه . در التحفة القادريه ، نوشته عبد السلام بن الخياط قادرى فاسى آمده است كه شيخ الاسلام مغرب ابو عبد اللّه قصار گفت : هيچ كس در جمع و حسن ترتيب و تفحص ، به پاى سيوطى نرسيده است . ديگران گاهى احاديث مرسل و معلّق بىسند آوردهاند ، اما سيوطى ، اسناد همان احاديث را از طريق ديگرى به دست داده و در مراتب آن داورى نموده است .
( 3 ) احاديث جمع الجوامع را يكصد هزار برشمردهاند و به خط بعضى مشرقيان ديده شد كه سيوطى موفق به اتمام كتاب نشده است آنچه گرد آورده ، يكصد هزار حديث است با داورى درباره هر يك . قصد سيوطى آن بود كه همه احاديث نبوى را گرد آورد ، اما مرگش فرا رسيد .
بعضى شاگردان سيوطى ، عدد احاديث الجامع الكبير او را هشتاد هزار برآورد كردهاند . در الدر المنثور تعداد آن سى و سه هزار ضبط شده است .
( 4 ) ابو العباس احمد بن قاسم البوتى تميمى مىنويسد : سيوطى سيصد هزار حديث حفظ كرد و مىگفت اگر تعداد بيشترى مىيافتم ، حفظ مىكردم و قصد داشت همه را در كتابى گرد آورد و چون در الجامع الكبير عدد احاديث ثبتشدهاش به هشتاد هزار رسيد ، وفات يافت و خدا نخواست همهء احاديث در يك كتاب گرد آيد . در اول نسخهاى از الجامع الكبير كه نزد من هست ، سيوطى به نام هفتاد و شش تصنيف كه در نوشتن ، مورد مطالعهاش بوده اشاره
نظام الحكومة النبوة المسمى التراتيب الادارية ( نظام ادارى مسلمانان در صدر اسلام ) ( فارسي ) — صفحة 307
مساهمون: عبد الحي الكتاني
ص٣٠٧