ادعا كرد من يك ميليون و دويست هزار حديث صحيح و سقيم در حفظ دارم ، و اين جوان ( يعنى ابو زرعه ) دو ثلث آن را حفظ است . اما سخن را در اين حد كوتاه مىكنيم كه احمد يكصد هزار حديث حفظ بود كه از آن جمله چهل هزار را بدون التزام صحّت در المسند آورده ، و احاديثى نقل كرده كه بر تركش اجماع ندارند ، نه اينكه همه احاديث صحيح باشد .
ابن عساكر گويد : احاديث مسند احمد سى هزار است به غير از تكرارىها ، و به غير از الحاقىهاى پسرش عبد اللّه . آنگاه ابن عساكر از احمد نقل مىكند كه انيها را از هفتصد و پنجاه هزار حديث برگزيدم . پس در موارد اختلاف حديث پيغمبر ( ص ) به اين كتاب رجوع كنيد و اگر نيافتيد ، بدانيد كه حجت نيست . اما اين سخن را به احمد بستهاند ؛ زيرا در كتاب صحيح بخارى احاديثى هست كه در مسند احمد نيست و نيز در مسند احمد احاديثى هست كه نزد عدهاى صحيح ، و به سبب اختلاف درك و اجتهاد ، نزد عدهاى موضوع ( مجعول ) است .
( 1 ) از حافظ فاس و مغرب ، ابو العلاء عراقى حسينى نقل است كه احمد حنبل گفت : از پيغمبر ( ص ) يك ميليون و دويست هزار حديث روايت شده كه من همه را در حفظ دارم و اين مرد ( يعنى ابو زرعه ) هشتصد هزار حفظ است ، و در [ مقدار حفظ ] ديگران حرف است .
مناوى از بيضاوى نقل مىكند كه نه هر چه منسوب به پيغمبر ( ص ) باشد ، استدلال بدان جايز است ؛ زيرا از احمد ، شعبه ، بخارى و مسلم نقل است كه نصف احاديث را دروغ مىدانستند .
سيصد و اند حديث ساز وجود داشته كه فقط از پنجتايشان سى و پنج هزار حديث نقل شده است .
از حماد بن زيد نقل كردهاند كه احاديث موضوعه غير معتبر ، دوازده هزارتاست . عقيلى از حماد بن زيد نقل مىكند كه زنادقه چهارده هزار حديث دروغ به پيغمبر ( ص ) نسبت دادند . قاضى ابو بكر بن العربى معافرى گويد : خداوند حفاظت قرآن را تضمين فرموده ( حجر ، 9 ) ، و حفاظت حديث را تضمين نكرده است .
( 2 )
آيا از متأخران ، كسى همهء سنت را جمع كرده است ؟
سيوطى در مقدمهء الجامع الصغير كه مشتمل بر 10934 حديث است گويد : « در اين كتاب ، بر كلمات پيغمبر ( ص ) كوشيدم آنچه در نقلش وضّاع ، كذاب و متفرّد است نياوردم و آنچه مختصر و موجز است آوردم . از اين رو ، بر شهاب و فائق مرجّح است و آن را الجامع الصغير ناميدم ؛ زيرا گلچينى است از كتاب بزرگترى كه جمع الجوامع ناميدهام و شامل جميع احاديث